లాడ్లీ బెహనా పథకం రద్దు కోరిన పిటిషన్; ప్రభుత్వానికి నోటీసులు
మధ్యప్రదేశ్‌లో అర్హులైన మహిళలకు నెలకు ₹1,500 అందించే లాడ్లీ బెహనా పథకాన్ని రద్దు చేయాలని కోరుతూ దాఖలైన పిటిషన్‌పై హైకోర్టు రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి నోటీసులు జారీ చేసింది. గ్వాలియర్‌కు చెందిన కాంగ్రెస్ మాజీ కౌన్సిలర్ సుధా దూబే వేసిన పిటిషన్‌ను జస్టిస్ జి.ఎస్. అహ్లూవాలియా, జస్టిస్ అనురాధా శుక్లా ధర్మాసనం సెప్టెంబర్ 16న విచారించింది. ఇది ఎన్నికల ఉచిత పథకమని, ఏటా ₹22,000 కోట్లకు మించి భారం పడుతోందని పిటిషన్ పేర్కొంది. 2026-27కు కేటాయింపు ₹23,882 కోట్లు.
మూలం
The Hindu — National · అసలు వార్త చదవండి ↗
డెస్క్ తనిఖీ · మూలంతో సరిపోల్చాం
డెస్క్ తనిఖీ చేసినవి (5)
- A Division Bench of Justices G.S. Ahluwalia and Anuradha Shukla issued notices to State authorities in Gwalior on September 16. — Specific, attributed to the Madhya Pradesh High Court proceedings as reported in the source.
- Petition was filed by former Congress councillor from Gwalior, Sudha Dubey, who says she acted in her independent capacity. — Attributed to the petitioner in a direct quote to The Hindu.
- Scheme launched in March 2023 at ₹1,000/month, raised to ₹1,250 in October 2023 and to ₹1,500 from November 2025. — Figures and dates appear in the source; no external verification possible.
- Budget allocation for FY2026-27 was ₹23,882 crore; petition says cost exceeds ₹22,000 crore a year. — Allocation figure stated in source without named source; cost figure attributed to the petition.
- Beneficiaries fell from about 1.31 crore in 2023 to about 1.25 crore in the 40th instalment of ₹1,835 crore. — Figures appear in source; attribution to instalment data, not independently verified.
విశ్లేషకుల అభిప్రాయం అభిప్రాయం
లాడ్లీ బెహనా పథకం బీజేపీకి మధ్యప్రదేశ్‌లో 2023 అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో ప్రభుత్వ వ్యతిరేకతను తట్టుకునేందుకు ఉపయోగపడిన ప్రధాన ఆయుధం — దానిని రద్దు చేయాలని కోరే పిటిషన్ రాజకీయంగా చాలా జాగ్రత్తగా నడపాల్సిన అంశం. పిటిషనర్ కాంగ్రెస్ మాజీ కౌన్సిలర్ అయినా "వ్యక్తిగత హోదాలో" వేశానని చెప్పడమే ఈ రాజకీయ ఇబ్బందిని సూచిస్తుంది; 1.25 కోట్ల మంది మహిళా లబ్ధిదారులకు వచ్చే డబ్బు ఆపాలని కోరడం ఏ పార్టీకీ సులభమైన నినాదం కాదు. హైకోర్టు నోటీసులు ఇప్పటికి ప్రక్రియాపరమైన అడుగు మాత్రమే అయినా, రాష్ట్ర అప్పులు, ఆర్థిక భారంపై ప్రభుత్వం లెక్కలు చెప్పాల్సి రావడం చర్చను "ఉచితాలు వర్సెస్ సంక్షేమం" వైపు మళ్లించే అవకాశం ఉంది.
- 2023లో ఎన్నికలకు ముందు మొత్తాన్ని ₹1,250కి పెంచడం, మేనిఫెస్టోలో ₹3,000 వాగ్దానం చేయడం — పథకానికి ఎన్నికల రాజకీయ ప్రయోజనం స్పష్టంగా ముడిపడి ఉందని పిటిషన్ వాదనకు బలం.
- ఈ పథకం బీజేపీ విజయంలో కీలకమని భావిస్తున్న నేపథ్యంలో, దానిపై న్యాయపరమైన సవాలు కాంగ్రెస్‌కు రాజకీయంగా రెండంచుల కత్తి — అందుకే పార్టీ దూరం పాటించే సూచనలు ఉన్నాయి.
- మోహన్ యాదవ్ ప్రభుత్వం నవంబర్ 2025 నుంచి ₹1,500కి పెంచడం, శివరాజ్ సింగ్ చౌహాన్ వారసత్వ పథకంపై యాజమాన్యాన్ని నిలబెట్టుకునే ప్రయత్నంగా చూడవచ్చు.
- 2023 ఎన్నికల తర్వాత కొత్త నమోదులు ఆగిపోవడం, లబ్ధిదారులు 1.31 కోట్ల నుంచి 1.25 కోట్లకు తగ్గడం — ప్రతిపక్షానికి "పథకం రద్దు" కోరకుండానే విమర్శించే మరింత సురక్షితమైన అవకాశం.
- ప్రభుత్వం ఈ పిటిషన్‌ను "మహిళలకు వ్యతిరేకంగా కాంగ్రెస్ మనస్తత్వం" అని చిత్రించే రాజకీయ అవకాశాన్ని వాడుకునే సూచనలు ఉన్నాయి, అయితే అలా చేసినట్టు కథనం చెప్పలేదు.
గమనించాల్సినవి — నాలుగు వారాల్లో ప్రభుత్వం దాఖలు చేయాల్సిన సమాధానంలో రాష్ట్ర అప్పులు, వడ్డీ భారం వివరాలు ఏ మేరకు బయటపెడుతుందో, కాంగ్రెస్ అధికారికంగా ఈ పిటిషన్‌కు దూరం పాటిస్తుందో లేదో గమనించాలి.
కోర్టు ఇంకా పథకం చట్టబద్ధతపై ఎలాంటి అభిప్రాయం చెప్పలేదు, చెల్లింపులపై స్టే ఇవ్వలేదు; పిటిషన్‌కు కాంగ్రెస్ మద్దతు ఉందా లేదా అన్నది కూడా ఈ కథనం స్థాపించలేదు.
లోతైన విశ్లేషణ
పరిశోధన సంక్షిప్తం · 8 ముఖ్యాంశాలు · 6 తేదీలు · పరీక్షలకు ఉపయోగంసంక్షిప్తం
నేపథ్యం
మధ్యప్రదేశ్‌లో బీజేపీ ప్రభుత్వం ప్రతిష్ఠాత్మకంగా అమలు చేస్తున్న 'ముఖ్యమంత్రి లాడ్లీ బెహనా యోజన' కింద అర్హులైన మహిళలకు ప్రతి నెల నగదు సహాయం అందుతోంది. 2023 మార్చిలో నెలకు ₹1,000తో ప్రారంభమైన ఈ పథకం మొత్తం ఇప్పుడు ₹1,500కు పెరిగింది. ఇది సంక్షేమ పథకం కాదు, ఎన్నికల ఉచిత తాయిలం (election freebie) అని, ఖజానాపై భారీ ఆర్థిక భారం మోపుతోందని ఆరోపిస్తూ గ్వాలియర్‌కు చెందిన కాంగ్రెస్ మాజీ కౌన్సిలర్ సుధా దూబే మధ్యప్రదేశ్ హైకోర్టులో పిటిషన్ దాఖలు చేశారు. పథకాన్ని మూసివేయాలని, ఆర్థిక భారం వివరాలు బహిర్గతం చేయాలని ఆ పిటిషన్ కోరుతోంది.
ముఖ్యాంశాలు
- లాడ్లీ బెహనా పథకం కింద అర్హులైన మహిళలకు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నెలకు ₹1,500 అందిస్తోంది.
- పథకాన్ని 2023 మార్చిలో అప్పటి ముఖ్యమంత్రి శివరాజ్ సింగ్ చౌహాన్ నెలకు ₹1,000తో ప్రారంభించారు.
- అసెంబ్లీ ఎన్నికలకు ఒక నెల ముందు, 2023 అక్టోబర్‌లో మొత్తాన్ని నెలకు ₹1,250కి పెంచారు; బీజేపీ మేనిఫెస్టోలో ₹3,000 వాగ్దానం చేసింది.
- చౌహాన్ వారసుడు మోహన్ యాదవ్ 2025 నవంబర్ నుంచి మొత్తాన్ని ₹1,500కు పెంచారు.
- 2023లో సుమారు 1.31 కోట్ల మంది మహిళలు లబ్ధిదారులు; 2023 ఎన్నికల తర్వాత కొత్త రిజిస్ట్రేషన్లు ఆగిపోవడంతో సంఖ్య సుమారు 1.25 కోట్లకు తగ్గింది.
- 2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరానికి పథకానికి బడ్జెట్ కేటాయింపు ₹23,882 కోట్లు; ప్రస్తుత రూపంలో ఏటా ₹22,000 కోట్లకు మించి ఖర్చవుతోందని పిటిషన్ పేర్కొంది.
- 40వ విడత కింద ఈ నెల ప్రారంభంలో మోహన్ యాదవ్ లబ్ధిదారుల బ్యాంకు ఖాతాలకు ₹1,835 కోట్లు బదిలీ చేశారు.
- సెప్టెంబర్ 16న గ్వాలియర్‌లో జస్టిస్ జి.ఎస్. అహ్లూవాలియా, జస్టిస్ అనురాధా శుక్లా ధర్మాసనం మహిళా, శిశు అభివృద్ధి శాఖ మరియు ఆర్థిక శాఖ సహా రాష్ట్ర అధికారులకు నోటీసులు జారీ చేసింది.
కాలక్రమం
- 2023 మార్చిముఖ్యమంత్రి శివరాజ్ సింగ్ చౌహాన్ నెలకు ₹1,000తో లాడ్లీ బెహనా యోజన ప్రారంభం.
- 2023 అక్టోబర్అసెంబ్లీ ఎన్నికలకు నెల ముందు మొత్తం నెలకు ₹1,250కి పెంపు; మేనిఫెస్టోలో ₹3,000 వాగ్దానం.
- 2023 అసెంబ్లీ ఎన్నికలుసుమారు 1.31 కోట్ల మంది లబ్ధిదారులతో పథకం ప్రభుత్వ వ్యతిరేకతను ఎదుర్కోవడంలో బీజేపీకి సహాయపడి భారీ మెజారిటీతో తిరిగి అధికారంలోకి తెచ్చిందని విశ్లేషణ; ఆ తర్వాత కొత్త రిజిస్ట్రేషన్లు నిలిచిపోయాయి.
- 2025 నవంబర్ముఖ్యమంత్రి మోహన్ యాదవ్ మొత్తాన్ని నెలకు ₹1,500కు పెంచారు.
- ఈ నెల ప్రారంభంలో40వ విడత కింద ₹1,835 కోట్లు లబ్ధిదారులకు బదిలీ; లబ్ధిదారుల సంఖ్య సుమారు 1.25 కోట్లు.
- సెప్టెంబర్ 16సుధా దూబే పిటిషన్‌ను విచారించిన హైకోర్టు ధర్మాసనం రాష్ట్ర ప్రభుత్వ శాఖలకు నోటీసులు జారీ చేసి స్పందన కోరింది; ప్రభుత్వానికి నాలుగు వారాల గడువు.
ఎవరికి సంబంధం
- మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం (బీజేపీ) — ప్రతిష్ఠాత్మక పథకం న్యాయపరమైన సమీక్షలోకి రావడం; నాలుగు వారాల్లో ఆర్థిక భారం, రుణాలపై వివరణ ఇవ్వాల్సి ఉంది.
- సుమారు 1.25 కోట్ల మంది లబ్ధిదారు మహిళలు — నెలవారీ ₹1,500 చెల్లింపులు కొనసాగడం లేదా నిలిపివేతపై పిటిషన్ కోరిన స్టే ప్రభావం.
- మధ్యప్రదేశ్ హైకోర్టు (జస్టిస్ జి.ఎస్. అహ్లూవాలియా, జస్టిస్ అనురాధా శుక్లా ధర్మాసనం) — ప్రజాధనం వినియోగం, పథకం ఆర్థిక సాధ్యత అంశాలపై న్యాయపరమైన పరిశీలన.
- పిటిషనర్ సుధా దూబే (గ్వాలియర్, కాంగ్రెస్ మాజీ కౌన్సిలర్) — తాను కాంగ్రెస్‌తో అనుబంధం ఉన్నా స్వతంత్ర హోదాలో పిటిషన్ వేశానని చెబుతూ, నగదు బదిలీ కాకుండా నైపుణ్యాభివృద్ధి, ఉపాధిపై దృష్టి కోరుతున్నారు.
- మహిళా, శిశు అభివృద్ధి శాఖ మరియు ఆర్థిక శాఖ — నోటీసులు అందిన ప్రతివాదులు; పథకం అమలు, బడ్జెట్ కేటాయింపులు, రుణ భారం వివరాలు సమర్పించాలి.
- పన్ను చెల్లింపుదారులు / న్యాయవాది అనిల్ కుమార్ మిశ్రా — ఖజానా నిధులు విద్య, ఆరోగ్యం, ఉపాధి, రోడ్లు, నీటిపారుదల, విద్యుత్‌కు వినియోగించాలా అనే ప్రశ్న.
ఎందుకు ముఖ్యం
ఎన్నికల సమయంలో ప్రకటించే నేరుగా నగదు బదిలీ పథకాలు సంక్షేమమా, ఉచిత తాయిలాలా అనే చర్చను ఈ కేసు కోర్టు ముందుకు తీసుకొచ్చింది. ఏటా ₹22,000 కోట్లకు మించిన ఖర్చు, 2026-27కు ₹23,882 కోట్ల కేటాయింపు, మార్కెట్ రుణాలు–వడ్డీ భారం నేపథ్యంలో రాష్ట్ర ఆర్థిక స్థితిపై, ప్రజాధన వినియోగ ప్రాధాన్యతలపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతోంది. మహిళా సాధికారత నగదు సహాయం ద్వారానా లేక నైపుణ్యం, ఉపాధి ద్వారానా అనే విధాన ప్రశ్న కూడా ఇందులో కేంద్రంగా ఉంది.
UPSC కోణం
ప్రిలిమ్స్ సూచనలు
- ముఖ్యమంత్రి లాడ్లీ బెహనా యోజన – మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్ర పథకం, 2023 మార్చిలో ప్రారంభం, ప్రస్తుతం నెలకు ₹1,500.
- మొత్తం క్రమం: ₹1,000 (2023 మార్చి) → ₹1,250 (2023 అక్టోబర్) → ₹1,500 (2025 నవంబర్).
- 2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరం బడ్జెట్ కేటాయింపు: ₹23,882 కోట్లు.
- లబ్ధిదారులు: 2023లో సుమారు 1.31 కోట్లు; ప్రస్తుతం సుమారు 1.25 కోట్లు (40వ విడత).
- 40వ విడతలో బదిలీ చేసిన మొత్తం: ₹1,835 కోట్లు (ముఖ్యమంత్రి మోహన్ యాదవ్).
- సెప్టెంబర్ 16న గ్వాలియర్‌లో జస్టిస్ జి.ఎస్. అహ్లూవాలియా, జస్టిస్ అనురాధా శుక్లా ధర్మాసనం నోటీసులు జారీ.
మెయిన్స్ కోణం
మధ్యప్రదేశ్ లాడ్లీ బెహనా యోజనపై దాఖలైన పిటిషన్ భారత్‌లో ప్రత్యక్ష నగదు బదిలీ పథకాల రాజకీయ ఆర్థిక శాస్త్రాన్ని ప్రశ్నిస్తోంది. 2023 మార్చిలో ₹1,000తో ప్రారంభమై ఎన్నికలకు ముందు ₹1,250కు, తర్వాత ₹1,500కు పెరిగిన ఈ పథకం, ప్రభుత్వ వ్యతిరేకతను తట్టుకుని బీజేపీ తిరిగి అధికారంలోకి రావడంలో కీలకమైందనే విశ్లేషణ ఉంది – ఇదే పిటిషనర్ దీనిని 'ఎన్నికల ఉచిత తాయిలం' అనడానికి ఆధారం. మరోవైపు ఏటా ₹22,000 కోట్లకు మించిన ఖర్చు, 2026-27కు ₹23,882 కోట్ల కేటాయింపు, మార్కెట్ రుణాలు, రాష్ట్ర అభివృద్ధి రుణాలు, కొనసాగుతున్న అప్పు–వడ్డీ భారం రాష్ట్ర ఆర్థిక స్థిరత్వంపై ప్రశ్నలు రేపుతున్నాయి. పునరావృత నగదు సహాయం మహిళలకు శాశ్వత ఆర్థిక స్వావలంబన, ఉపాధి, నైపుణ్యాలు కల్పిస్తోందని చూపే స్వతంత్ర, సమగ్ర మదింపు లేదని పిటిషన్ వాదిస్తోంది; ప్రత్యామ్నాయంగా నైపుణ్యాభివృద్ధి, ఉపాధి కల్పనపై దృష్టి పెట్టాలని కోరుతోంది. అదే సమయంలో 1.25 కోట్ల మంది మహిళలకు అందుతున్న సహాయాన్ని నిలిపివేయడం సామాజిక పరిణామాలను కలిగిస్తుంది, 2023 ఎన్నికల తర్వాత కొత్త రిజిస్ట్రేషన్లు ఆగిపోవడంపైనా విమర్శలున్నాయి. ముందుకు వెళ్లే మార్గం – ఆర్థిక భారం, రుణ స్థితి పారదర్శకంగా వెల్లడించడం, పథకం ఫలితాలపై స్వతంత్ర మదింపు, నగదు బదిలీను నైపుణ్యం–ఉపాధి–ఆరోగ్యం–విద్య వంటి దీర్ఘకాలిక పెట్టుబడులతో అనుసంధానించడం.
కీలక పదాలు
- ముఖ్యమంత్రి లాడ్లీ బెహనా యోజన
- మధ్యప్రదేశ్ బీజేపీ ప్రభుత్వ ప్రతిష్ఠాత్మక పథకం; అర్హులైన మహిళలకు నెలవారీ నగదు సహాయం (ప్రస్తుతం ₹1,500).
- ఎన్నికల ఉచిత తాయిలం (Election freebie)
- ఎన్నికల ప్రయోజనాల కోసం ఓటర్లను ఆకర్షించేందుకు ప్రజాధనంతో ఇచ్చే లబ్ధి అనే ఆరోపణ; పిటిషనర్ ఈ పథకాన్ని ఇలా అభివర్ణించారు.
- డివిజన్ బెంచ్ (ధర్మాసనం)
- హైకోర్టులో ఇద్దరు న్యాయమూర్తులతో కూడిన ధర్మాసనం; ఇక్కడ జస్టిస్ జి.ఎస్. అహ్లూవాలియా, జస్టిస్ అనురాధా శుక్లా.
- రాష్ట్ర అభివృద్ధి రుణాలు / మార్కెట్ రుణాలు
- రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు మార్కెట్ నుంచి సేకరించే నిధులు; వీటిపై అప్పు, వడ్డీ భారం కొనసాగుతుందని పిటిషన్ పేర్కొంది.
- మహిళా, శిశు అభివృద్ధి శాఖ
- పథకం అమలు చేసే రాష్ట్ర శాఖ; ఆర్థిక శాఖతో పాటు కోర్టు నోటీసులు అందుకున్న ప్రతివాది.
- 40వ విడత
- పథకం కింద ఈ నెల ప్రారంభంలో విడుదల చేసిన నెలవారీ చెల్లింపు – ₹1,835 కోట్లు, సుమారు 1.25 కోట్ల లబ్ధిదారులు.
ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు
- ప్రత్యక్ష నగదు బదిలీ పథకాలు మహిళా సాధికారతను సాధిస్తాయా, లేక రాష్ట్రాల ఆర్థిక స్థితిని బలహీనపరుస్తాయా? లాడ్లీ బెహనా యోజన ఉదాహరణతో చర్చించండి.
- ఎన్నికలకు ముందు ప్రకటించే సంక్షేమ పథకాలను 'ఉచిత తాయిలాలు'గా న్యాయస్థానాలు పరిశీలించడం సముచితమా? ప్రజాధన వినియోగంలో పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం దృష్ట్యా విశ్లేషించండి.
- లాడ్లీ బెహనా పథకంలో 2023 మార్చి నుంచి జరిగిన మొత్తం పెంపుల క్రమం, లబ్ధిదారుల సంఖ్య మార్పులు, 2026-27 బడ్జెట్ కేటాయింపును పేర్కొనండి.
మూల వార్త ఆధారంగానే రాసినవి — సంఖ్యలు, తేదీలు మూలం చెప్పినవే, ఊహించినవి కావు.