పొలం మట్టితో గణేశ విగ్రహాలు, నిమజ్జనం తర్వాత తులసి మొక్కలు

పుణెకు చెందిన 'వృక్ష్ గజానన్' సంస్థ పొలం మట్టితో గణేశ విగ్రహాలను తయారు చేస్తోంది. ఇంట్లో నీటి తొట్టెలో ఉంచితే 30-45 నిమిషాల్లో కరిగే ఈ విగ్రహాల మట్టి, నీటిని కుండీలో వేసి, వెంట ఇచ్చే కృష్ణ తులసి విత్తనాలతో మొక్క పెంచుకోవచ్చు. 2018లో ప్రారంభమైన ఈ సంస్థ ఉరుళి కాంచన్‌లో ఏటా 75,000 నుంచి లక్ష విగ్రహాలు తయారు చేస్తోంది; సుమారు 200 మంది మహిళలు పనిచేస్తున్నారు. గత కొన్నేళ్లలో 1.5 లక్షలకు పైగా తులసి మొక్కలు నాటినట్టు వ్యవస్థాపకుడు అక్షయ్ కౌతాలే తెలిపారు.

Indian Express — Cities ఆధారంగా ఏఐ రాసింది · ఎడిటర్ ఇంకా సమీక్షించలేదు · ప్రచురణ 24 సెప్టెం, 2026 4:32 PM IST

మూలం

Indian Express — Cities · అసలు వార్త చదవండి ↗

#ganesh chaturthi#eco-friendly idols#tulsi#pune#seed conservation

డెస్క్ తనిఖీ · మూలంతో సరిపోల్చాం

డెస్క్ తనిఖీ చేసినవి (5)

Idols made from farm soil from Pune district's Bor region dissolve in 30-45 minutes in a tub of water — Figure appears in source, attributed to the initiative Vruskh Gajanan; no independent testing cited.
Initiative produces 75,000 to 1 lakh idols annually at Uruli Kanchan with about 200 women workers — Production and workforce figures appear in source, sourced to the founder.
More than 1.5 lakh authentic Tulsi saplings planted in past few years — Figure stated in source without independent verification or documentation.
Krishna Tulsi seeds sourced via association with Padma Shri recipient Rahibai Soma Popere's seed-conservation work — Attributed to the initiative; Popere's own confirmation is not included in the source.
Idols delivered to Rashtrapati Bhavan, Union Minister Nitin Gadkari and Governors, and exported to the US, Canada, Australia, Spain and UAE — Direct quote from founder Kauthale; no confirmation from recipients in source.

Indian Express — Cities ఆధారంగా ఏఐ రాసింది · ఎడిటర్ ఇంకా సమీక్షించలేదు · మేం ఏఐని ఎలా వాడుతాం · తప్పు ఉందా? తెలియజేయండి

విశ్లేషకుల అభిప్రాయం అభిప్రాయం

AI రాజకీయ విశ్లేషకులు

ఇది మొదటి చూపులో పర్యావరణ కథ అయినా, రాజకీయంగా చూస్తే భక్తి-పర్యావరణం మధ్య సమన్వయం కుదిర్చే అరుదైన 'వివాదరహిత' అంశం. గణేశ నిమజ్జనం వల్ల కలిగే నీటి కాలుష్యంపై నియంత్రణలు విధించడం ఎప్పుడూ సున్నితమైన అంశం — కానీ ఇక్కడ నిషేధం స్థానంలో ప్రత్యామ్నాయం ముందుకు వచ్చింది, అదే దీని రాజకీయ బలం. రాష్ట్రపతి భవన్, కేంద్ర మంత్రి నితిన్ గడ్కరీ, గవర్నర్‌లకు ఈ విగ్రహాలు చేరాయని వ్యవస్థాపకుడు చెప్పడం ఈ మాదిరి ఉత్పత్తులకు లభించే సంకేతాత్మక గుర్తింపును సూచిస్తుంది.

సంస్కృతిని కాపాడుతూనే పర్యావరణ లక్ష్యాలను సాధించే 'ప్రత్యామ్నాయం' నమూనా, నిషేధాల కంటే రాజకీయంగా తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన మార్గం.
సుమారు 200 మంది మహిళలకు ఉపాధి, స్థానిక పొలం మట్టి వినియోగం — ఇవి స్థానిక ఆర్థిక, స్వయం ఉపాధి కథనాలకు సరిపోయే అంశాలు.
రాష్ట్రపతి భవన్, కేంద్ర మంత్రి, గవర్నర్‌ల వరకు విగ్రహాలు చేరాయనే వ్యవస్థాపకుడి ప్రకటన — ఇది వ్యాపార గుర్తింపు కాగలదు, కానీ ఏ ప్రభుత్వ విధాన మద్దతునూ కథనం నిర్ధారించలేదు.
పద్మశ్రీ రాహీబాయి సోమా పోపెరే విత్తన పరిరక్షణ పనితో అనుసంధానం, దేశీయ విత్తనాల పరిరక్షణకు లభిస్తున్న ప్రజాదరణను ప్రతిబింబిస్తుంది.
ఏటా 75,000–లక్ష విగ్రహాల స్థాయి పండుగ మార్కెట్‌లో ఒక చిన్న భాగమే; విధాన స్థాయి ప్రభావం కోసం ఇది ఎంత విస్తరిస్తుందన్నదే కీలకం.

గమనించాల్సినవి — రాబోయే ఉత్సవ సీజన్‌లలో మున్సిపాలిటీలు, రాష్ట్ర కాలుష్య నియంత్రణ సంస్థలు ఇలాంటి ఇంట్లోనే నిమజ్జనం చేసే నమూనాలను ప్రోత్సాహకాలతో లేదా ప్రచారంతో ముందుకు తీసుకెళ్తాయా అన్నది గమనించాలి.

ఈ కథనం ఏ పార్టీ, ప్రభుత్వ విధానం లేదా అధికారిక మద్దతును నిర్ధారించదు; ఉత్పత్తి సంఖ్యలు, మొక్కల లెక్కలు వ్యవస్థాపకుడు చెప్పినవే, స్వతంత్రంగా ధ్రువీకరించినవి కావు.

లోతైన విశ్లేషణ

పరిశోధన సంక్షిప్తం · 8 ముఖ్యాంశాలు · 3 తేదీలు · పరీక్షలకు ఉపయోగం

సంక్షిప్తం

నేపథ్యం

గణేశ నిమజ్జనం సందర్భంగా ప్లాస్టర్ ఆఫ్ ప్యారిస్, రసాయన రంగులతో తయారైన విగ్రహాలు జలవనరులను కలుషితం చేస్తున్నాయనే ఆందోళన ఏటా వ్యక్తమవుతోంది. దీనికి ప్రత్యామ్నాయంగా పుణెకు చెందిన 'వృక్ష్ గజానన్' సంస్థ పొలం మట్టితో గణేశ విగ్రహాలను తయారు చేస్తోంది. ఇంట్లోనే నీటి తొట్టెలో కరిగే ఈ విగ్రహాల మట్టిని కుండీలో వేసి, వెంట ఇచ్చే కృష్ణ తులసి విత్తనాలతో మొక్క పెంచుకోవచ్చు. ఈ సంస్థను డాక్టర్ అక్షయ్ కౌతాలే 2018లో ప్రారంభించారు.

ముఖ్యాంశాలు

వృక్ష్ గజానన్ సంస్థను 2018లో డాక్టర్ అక్షయ్ కౌతాలే ప్రారంభించారు; అప్పటి నుంచి ఒక్క విగ్రహం కూడా అమ్ముడుపోకుండా మిగలలేదని ఆయన చెప్పారు.
విగ్రహాలను పుణె జిల్లాలోని బోర్ ప్రాంతం నుంచి సేకరించిన పొలం మట్టితో చేతితో తయారు చేస్తారు.
ఇంట్లో నీటి తొట్టెలో ఉంచితే ఈ విగ్రహాలు 30 నుంచి 45 నిమిషాల్లో కరిగిపోతాయి.
హడప్సర్‌కు సుమారు 20 కి.మీ. దూరంలోని ఉరుళి కాంచన్‌లోని యూనిట్‌లో ఏటా 75,000 నుంచి ఒక లక్ష విగ్రహాలు తయారవుతున్నాయి.
సుమారు 200 మంది మహిళలు ఈ యూనిట్‌లో పనిచేస్తున్నారు.
విగ్రహాలతో పాటు ఇచ్చే కృష్ణ తులసి విత్తనాలతో గత కొన్నేళ్లలో 1.5 లక్షలకు పైగా అసలైన తులసి మొక్కలు నాటారు.
విత్తనాలు పద్మశ్రీ పురస్కార గ్రహీత రాహీబాయి సోమా పోపెరే విత్తన సంరక్షణ కార్యక్రమంతో ఉన్న దీర్ఘకాల అనుబంధం ద్వారా సేకరిస్తారు.
సంస్థ 20 నుంచి 25 కాపీరైట్ పొందిన విగ్రహ నమూనాలను రూపొందించింది; అమెరికా, కెనడా, ఆస్ట్రేలియా, స్పెయిన్, యూఏఈలకు ఎగుమతి చేస్తోంది.

కాలక్రమం

2018జలకాలుష్యానికి కారణమవుతున్న సాధారణ విగ్రహాలకు ప్రత్యామ్నాయంగా వృక్ష్ గజానన్ ప్రారంభం.
2018 తర్వాత కొన్నేళ్లలో1.5 లక్షలకు పైగా అసలైన కృష్ణ తులసి మొక్కలు నాటడం; రాష్ట్రపతి భవన్, కేంద్ర మంత్రి నితిన్ గడ్కరీ, గవర్నర్లకు విగ్రహాల సరఫరా.
శుక్రవారం (కథనం ప్రచురణ సమయంలో)గణేశ విగ్రహ నిమజ్జన కార్యక్రమం; ఈ పర్యావరణ హిత విగ్రహాలు ప్రత్యామ్నాయంగా ముందుకు వచ్చాయి.

ఎవరికి సంబంధం

డాక్టర్ అక్షయ్ కౌతాలే (వ్యవస్థాపకుడు) — భక్తి పర్యావరణాన్ని బలిపెట్టకూడదనే 'గ్రీన్ మూవ్‌మెంట్' లక్ష్యంగా విగ్రహాల తయారీ, విత్తన సంరక్షణ.
డాక్టర్ వి. కౌతాలే (వ్యవసాయ శాస్త్రవేత్త, తండ్రి) — విగ్రహాల పరిశోధన, అభివృద్ధి ప్రక్రియలో పాత్ర.
కేదార్ కుంభార్ — ఫ్యాక్టరీ కార్యకలాపాల పర్యవేక్షణ.
ఉరుళి కాంచన్‌లోని సుమారు 200 మంది మహిళా కార్మికులు — స్థానికంగా ఉపాధి, ఆదాయం.
పద్మశ్రీ రాహీబాయి సోమా పోపెరే — అరుదైన దేశీ కృష్ణ తులసి విత్తనాల సంరక్షణ, సరఫరా.
భక్తులు, జలవనరులు — ఇంట్లోనే నిమజ్జనం చేయగల అవకాశం; నదులు, చెరువుల కాలుష్యం తగ్గే అవకాశం.

ఎందుకు ముఖ్యం

సాంప్రదాయ నిమజ్జనం వల్ల జలకాలుష్యం పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో, ఇంట్లోనే 30-45 నిమిషాల్లో కరిగి మొక్కగా మారే పొలం మట్టి విగ్రహాలు ఆచారాన్ని కొనసాగిస్తూనే పర్యావరణ భారాన్ని తగ్గించే నమూనాను చూపుతున్నాయి. ఇది అరుదైన దేశీ కృష్ణ తులసి వంటి విత్తన సంరక్షణను, గ్రామీణ మహిళలకు ఉపాధిని కూడా కలుపుతున్న స్థానిక ఆవిష్కరణ. పండుగ సంబంధిత కాలుష్య నియంత్రణలో ప్రజల భాగస్వామ్యంతో సాగే ప్రత్యామ్నాయాలకు ఇది ఉదాహరణ.

UPSC కోణం

ప్రిలిమ్స్ సూచనలు

వృక్ష్ గజానన్ – పుణె కేంద్రంగా పొలం మట్టితో గణేశ విగ్రహాలు తయారు చేసే సంస్థ; 2018లో ప్రారంభం.
మట్టి సేకరణ: పుణె జిల్లాలోని బోర్ ప్రాంతం; తయారీ యూనిట్: హడప్సర్‌కు 20 కి.మీ. దూరంలోని ఉరుళి కాంచన్.
విగ్రహాలు నీటిలో 30–45 నిమిషాల్లో కరుగుతాయి; వెంట కృష్ణ తులసి విత్తనాలు ఇస్తారు.
కృష్ణ తులసి – దట్టమైన అడవుల్లో కనిపించే దేశీ (indigenous) జాతి; హైబ్రిడ్ రకాలకు భిన్నం.
రాహీబాయి సోమా పోపెరే – విత్తన సంరక్షణ కృషికి పద్మశ్రీ పొందిన వ్యక్తి.
ఏటా 75,000–1,00,000 విగ్రహాల ఉత్పత్తి; సుమారు 200 మంది మహిళల ఉపాధి; 20–25 కాపీరైట్ డిజైన్లు.

మెయిన్స్ కోణం

పండుగ ఆచారాలు, పర్యావరణ పరిరక్షణ మధ్య ఘర్షణను స్థానిక ఆవిష్కరణల ద్వారా పరిష్కరించగలమా అన్నది ఈ కథనం లేవనెత్తే ప్రశ్న. సాంప్రదాయ విగ్రహాల నిమజ్జనం జలవనరుల కాలుష్యానికి దారితీస్తున్న నేపథ్యంలో, పుణెలోని వృక్ష్ గజానన్ పొలం మట్టితో విగ్రహాలు తయారు చేసి, ఇంట్లోనే 30-45 నిమిషాల్లో కరిగించి, ఆ మట్టిని కుండీలో వేసి కృష్ణ తులసి మొక్క పెంచే 'మట్టి–భక్తి–మొక్క' చక్రాన్ని రూపొందించింది. ఇది కాలుష్య నివారణతో పాటు అరుదైన దేశీ విత్తన సంరక్షణ (పద్మశ్రీ రాహీబాయి పోపెరే కృషితో అనుబంధం), గ్రామీణ మహిళలకు ఉపాధి (సుమారు 200 మంది), స్థానిక వ్యవస్థాపకత (20-25 కాపీరైట్ డిజైన్లు, దేశ, విదేశీ సరఫరా) అనే బహుముఖ ఫలితాలను ఇస్తోంది. ఏటా 75,000-లక్ష విగ్రహాలు, 1.5 లక్షల తులసి మొక్కలు అనే స్థాయి ప్రోత్సాహకరమే అయినా, దేశవ్యాప్త డిమాండ్‌తో పోలిస్తే పరిమితం. ముందున్న మార్గం: ఇటువంటి నమూనాలకు ప్రచారం, డీలర్–ఆన్‌లైన్ సరఫరా విస్తరణ, భక్తుల్లో అవగాహన పెంచడం ద్వారా "పర్యావరణ నష్టం లేని భక్తి" అనే ఆలోచనను విస్తృతం చేయడం.

కీలక పదాలు

వృక్ష్ గజానన్: పొలం మట్టితో గణేశ విగ్రహాలు తయారు చేసే పుణె కేంద్రిత సంస్థ; 2018లో అక్షయ్ కౌతాలే స్థాపించారు.
కృష్ణ తులసి: దట్టమైన అడవుల్లో కనిపించే దేశీ తులసి జాతి; హైబ్రిడ్ రకాలకు భిన్నంగా సొంత మూలం ఉన్నదని కౌతాలే వివరణ.
పొలం మట్టి విగ్రహం: బోర్ ప్రాంత పొలం మట్టితో చేతితో తయారైన, నీటిలో 30-45 నిమిషాల్లో కరిగే గణేశ విగ్రహం.
రాహీబాయి సోమా పోపెరే: విత్తన సంరక్షణ కృషికి పద్మశ్రీ పొందిన వ్యక్తి; ఈ సంస్థకు తులసి విత్తనాల మూలం.
ఉరుళి కాంచన్: హడప్సర్‌కు సుమారు 20 కి.మీ. దూరంలో ఉన్న ప్రాంతం; ఇక్కడే సంస్థ తయారీ యూనిట్ ఉంది.
గ్రీన్ మూవ్‌మెంట్: నిమజ్జనం తర్వాత విగ్రహం ఏమవుతుందో భక్తులు పునరాలోచించాలని కోరే కౌతాలే పిలుపు.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

పండుగ ఆచారాల వల్ల ఏర్పడే జలకాలుష్యాన్ని తగ్గించడంలో పొలం మట్టి విగ్రహాల వంటి స్థానిక ఆవిష్కరణల పాత్రను చర్చించండి.
దేశీ విత్తన జాతుల సంరక్షణ ఎందుకు ముఖ్యం? కృష్ణ తులసి ఉదాహరణతో వివరించండి.
పర్యావరణ హిత ఉత్పత్తుల తయారీ గ్రామీణ మహిళలకు ఉపాధి కల్పించే మార్గంగా ఎలా మారగలదు? వృక్ష్ గజానన్ నమూనాను విశ్లేషించండి.

మూల వార్త ఆధారంగానే రాసినవి — సంఖ్యలు, తేదీలు మూలం చెప్పినవే, ఊహించినవి కావు.

తర్వాతి వార్తభర్త ప్రియురాలిపై బీఎన్‌ఎస్ కింద క్రూరత్వ కేసు చెల్లదు: కర్ణాటక హైకోర్టు →

← అన్ని వార్తలు