చిప్కో ఉద్యమం పేదల పర్యావరణవాదం: రామచంద్ర గుహ

చిప్కో ఉద్యమం 'పేదల పర్యావరణవాదాన్ని' చాటిందని, భారత్ వంటి దేశాల్లో సుస్థిరత, సామాజిక న్యాయం విడదీయరాని సంబంధం కలిగి ఉన్నాయని చరిత్రకారుడు రామచంద్ర గుహ అన్నారు. బెంగళూరులో సెప్టెంబర్ 19న గ్రీన్‌పీస్ ఇండియా నిర్వహించిన 'ఫ్రమ్ చిప్కో టు క్లైమేట్ చేంజ్' కార్యక్రమంలో ఆయన మాట్లాడారు. భారత్‌లో పర్యావరణవాదం అట్టడుగు స్థాయి నుంచి మొదలైందని చెప్పారు. 1974 ఏప్రిల్‌లో గౌరా దేవి నేతృత్వంలోని మహిళలు అటవీశాఖ కలప నరికేవారిని అడ్డుకున్న ఘటనను గుర్తు చేశారు. 90ల సరళీకరణ కాలంలో ఉద్యమ ఊపు తగ్గిందన్నారు.

Indian Express — Cities ఆధారంగా ఏఐ రాసింది · ఎడిటర్ ఇంకా సమీక్షించలేదు · ప్రచురణ 23 సెప్టెం, 2026 12:23 PM IST

మూలం

Indian Express — Cities · అసలు వార్త చదవండి ↗

#chipko movement#ramachandra guha#environmentalism#greenpeace india#bengaluru

డెస్క్ తనిఖీ · మూలంతో సరిపోల్చాం

డెస్క్ తనిఖీ చేసినవి (5)

Guha said the Chipko movement demonstrated an 'environmentalism of the poor'. — Direct quote attributed to Guha at the September 19 talk in the source.
The talk 'From Chipko to Climate Change' was organised by Greenpeace India in Bengaluru on September 19. — Event details stated in the source; year not specified.
In April 1974, women led by Gaura Devi stopped forest department loggers in Gopeshwar, present-day Chamoli district. — Recounted by Guha as per the source; date and name appear in source text.
The Planning Commission set up a committee on environmental protection in 1974 and the Department of Environment was created in 1980. — Figures appear in Guha's quoted remarks; not independently attributed to documents.
Environmentalism's momentum weakened during 1990s liberalisation. — Assessment attributed to Guha, opinion-based.

Indian Express — Cities ఆధారంగా ఏఐ రాసింది · ఎడిటర్ ఇంకా సమీక్షించలేదు · మేం ఏఐని ఎలా వాడుతాం · తప్పు ఉందా? తెలియజేయండి

విశ్లేషకుల అభిప్రాయం అభిప్రాయం

AI రాజకీయ విశ్లేషకులు

గుహ ప్రసంగం చరిత్ర పాఠం లాగా కనిపిస్తుంది, కానీ దాని రాజకీయ సారం స్పష్టం: భారత్‌లో పర్యావరణ ఉద్యమాలకు వర్గ, సామాజిక న్యాయ పునాది ఉందని, అది ఎలైట్ ఆందోళన కాదని చెప్పడం ద్వారా ఆయన నేటి 'అభివృద్ధి వర్సెస్ పర్యావరణం' అనే రాజకీయ చట్రాన్ని సవాలు చేస్తున్నారు. చిప్కో నుంచే 1974 నాటి ప్లానింగ్ కమిషన్ కమిటీ, కాలుష్య చట్టాలు, 1980లో పర్యావరణ శాఖ ఏర్పాటు వచ్చాయని గుర్తు చేయడం — ప్రజా ఉద్యమ ఒత్తిడి ఉన్నప్పుడే ప్రభుత్వ యంత్రాంగం స్పందిస్తుందన్న సందేశం. 90ల సరళీకరణలో ఊపు తగ్గిందన్న ఆయన వ్యాఖ్య ఏ ఒక్క పార్టీని లక్ష్యంగా చేసుకోకుండానే, ఆర్థిక సంస్కరణలకు మద్దతిచ్చిన మొత్తం రాజకీయ ఏకాభిప్రాయాన్ని ప్రశ్నిస్తుంది.

'పేదల పర్యావరణవాదం' అనే ఫ్రేమింగ్ రాజకీయంగా బలమైన ఆయుధం — పర్యావరణ డిమాండ్లను అభివృద్ధి వ్యతిరేకంగా చిత్రించే ప్రయత్నాలను ఇది నిరాయుధం చేస్తుంది.
బ్రిటిష్ రాజ్ నుంచి స్వాతంత్ర్యానంతర కాలం వరకు పైన్‌కు అనుకూల అటవీ విధానం కొనసాగిందని చెప్పడం ద్వారా, ఇది ఏ ఒక్క ప్రభుత్వ వైఫల్యం కాదని, రాజ్య వనరుల-వెలికితీత తర్కమని ఆయన సూచిస్తున్నారు.
గౌరా దేవి నేతృత్వంలోని మహిళలు అడ్డుకున్న 1974 ఘటనను ముందుకు తేవడం — స్థానిక, మహిళా, అట్టడుగు నాయకత్వానికి రాజకీయ చట్టబద్ధతను ఇస్తుంది.
చట్టాలు, మంత్రిత్వ శాఖ ఉద్యమ ఫలితమేనని చెప్పడం, సంస్థాగత సంస్కరణలు పైనుంచి కాదు కిందినుంచి వచ్చాయన్న వాదనను బలపరుస్తుంది.
గ్రీన్‌పీస్ ఇండియా వేదికపై ఈ మాటలు రావడం, పర్యావరణ సంస్థలు తమకు ఒక దేశీయ, ప్రజా-మూలాల వారసత్వం ఉందని చెప్పుకోవాల్సిన ప్రస్తుత రాజకీయ అవసరాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

గమనించాల్సినవి — పర్యావరణ సంఘాలు, ప్రతిపక్ష నేతలు ఈ 'సుస్థిరత + సామాజిక న్యాయం' ఫ్రేమింగ్‌ను భూమి, అడవి, పునరుత్పాదక ప్రాజెక్టుల చుట్టూ జరిగే వివాదాల్లో ఎంతవరకు ఉపయోగిస్తారో గమనించాలి.

ఇది ఒక చరిత్రకారుడి ఒక కార్యక్రమంలో చేసిన వ్యాఖ్యానం మాత్రమే; ఏ పార్టీ, ప్రభుత్వం స్పందించిందని లేదా విధానపరమైన మార్పు జరుగుతుందని ఈ కథనం స్థాపించలేదు.

లోతైన విశ్లేషణ

పరిశోధన సంక్షిప్తం · 8 ముఖ్యాంశాలు · 8 తేదీలు · పరీక్షలకు ఉపయోగం

సంక్షిప్తం

నేపథ్యం

ప్రసిద్ధ చరిత్రకారుడు రామచంద్ర గుహ తన కొత్త పుస్తకం 'స్పీకింగ్ విత్ నేచర్'లో భారతదేశంలో పర్యావరణవాద ప్రాథమిక మూలాలను వివరించారు. బెంగళూరులో గ్రీన్‌పీస్ ఇండియా నిర్వహించిన 'ఫ్రమ్ చిప్కో టు క్లైమేట్ చేంజ్: ది పాస్ట్ అండ్ ఫ్యూచర్ ఆఫ్ ఇండియన్ ఎన్విరాన్‌మెంటలిజం' ప్రసంగంలో ఆయన 20వ శతాబ్దపు భారత పర్యావరణవాద ప్రయాణాన్ని విశ్లేషించారు. హిమాలయ ప్రాంతంలో 1970ల్లో మొదలైన చిప్కో ఉద్యమం చెట్లను కాపాడటానికి గ్రామీణులు, ప్రధానంగా మహిళలు చేపట్టిన పోరాటం. పాశ్చాత్య దేశాల్లో ఆర్థికాభివృద్ధి సాధించిన తర్వాత పర్యావరణవాదం పుట్టుకొచ్చిందని, భారత్‌లో అది అట్టడుగు స్థాయి నుంచి మొదలైందని గుహ అభిప్రాయం.

ముఖ్యాంశాలు

సెప్టెంబర్ 19న బెంగళూరులో గ్రీన్‌పీస్ ఇండియా నిర్వహించిన 'ఫ్రమ్ చిప్కో టు క్లైమేట్ చేంజ్' ప్రసంగంలో రామచంద్ర గుహ మాట్లాడారు.
చిప్కో ఉద్యమం 'పేదల పర్యావరణవాదాన్ని' చాటిందని, సుస్థిరత-సామాజిక న్యాయం మధ్య విడదీయరాని సంబంధాన్ని చూపిందని గుహ అన్నారు.
1974 ఏప్రిల్‌లో గోపేశ్వర్ జిల్లా (ప్రస్తుత చమోలి జిల్లా)లో గౌరా దేవి నేతృత్వంలోని మహిళలు అటవీశాఖ కలప నరికేవారిని అడ్డుకున్నారు.
ఆ సమయంలో గ్రామ పురుషులు సైనో-ఇండియన్ యుద్ధ సమయంలో ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకున్న భూమికి పరిహారం తీసుకోవడానికి జిల్లా కేంద్రానికి వెళ్లారు.
బ్రిటిష్ రాజ్ కాలంలో రైల్వే స్లీపర్ల కోసం పైన్ వంటి కోనిఫర్ చెట్లు ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత సంతరించుకున్నాయి; ఓక్ వంటి ఆకురాల్చే జాతులను గ్రామీణులు ఇంధనం, కలప కోసం విలువైనవిగా భావించారు.
స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కాగితం, ప్లైవుడ్, రెసిన్ సారం కోసం పైన్ చాలా విలువైనదిగా మారింది.
1974లో ప్లానింగ్ కమిషన్ పర్యావరణ పరిరక్షణపై కమిటీ ఏర్పాటు చేసింది; కొత్త నీటి/వాయు కాలుష్య చట్టాలు వచ్చాయి.
1980లో పర్యావరణ శాఖ ఏర్పాటైంది; ఇప్పుడు అది పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ.

కాలక్రమం

బ్రిటిష్ రాజ్ కాలంరైల్వే స్లీపర్ల కోసం పైన్‌ను వెలికితీయాలని, ఓక్, బీచ్‌ల ఖర్చుతో పైన్‌ను ప్రోత్సహించాలని బ్రిటిష్ వారు అటవీశాఖను కోరారు.
సైనో-ఇండియన్ యుద్ధ కాలంప్రభుత్వం గ్రామ భూములను స్వాధీనం చేసుకుంది; తర్వాత పరిహారం చెల్లింపు జరిగింది.
1974 ఏప్రిల్గోపేశ్వర్ జిల్లా (ప్రస్తుత చమోలి)లో గౌరా దేవి నేతృత్వంలో మహిళలు అటవీశాఖ కలప నరికేవారిని అడ్డుకున్నారు.
1974ప్లానింగ్ కమిషన్ పర్యావరణ పరిరక్షణపై కమిటీ ఏర్పాటు; కొత్త నీటి/వాయు కాలుష్య చట్టాలు.
1980పర్యావరణ శాఖ (Department of Environment) ఏర్పాటు.
1980ల దశకంచిప్కో, ఇతర ఉద్యమాలు మేధావులు, విధాన నిర్ణేతల్లో పెంచిన అవగాహనలో గుహ భాగస్వామి అయ్యారు.
1990ల సరళీకరణ కాలంపర్యావరణవాద ఊపు తగ్గింది; నియంత్రణలు సడలడంతో స్వేచ్ఛా మార్కెట్ మొదట్లో సమస్యలను మరింత తీవ్రతరం చేసింది.
సెప్టెంబర్ 19బెంగళూరులో గ్రీన్‌పీస్ ఇండియా ప్రసంగంలో గుహ ఈ వ్యాఖ్యలు చేశారు.

ఎవరికి సంబంధం

రామచంద్ర గుహ — చరిత్రకారుడు; 'స్పీకింగ్ విత్ నేచర్' పుస్తక రచయిత; భారత పర్యావరణవాద మూలాలను డాక్యుమెంట్ చేస్తున్నారు.
గౌరా దేవి, గ్రామ మహిళలు — 1974 ఏప్రిల్‌లో కలప నరికేవారిని అడ్డుకున్నవారు; అటవీ ఆధారిత జీవనోపాధి, ఇంధనం, నీరు వారికి కీలకం.
గ్రీన్‌పీస్ ఇండియా — ప్రసంగ నిర్వాహకులు; పర్యావరణ చర్చను ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లడం.
అటవీశాఖ / ప్రభుత్వం — పైన్ వెలికితీత, సిల్వికల్చరల్ పద్ధతులు; తర్వాత పర్యావరణ చట్టాలు, శాఖల ఏర్పాటు బాధ్యత.
గ్రామీణ సమాజాలు — ఓక్ అడవుల కింద నీరు ఉన్న ప్రాంతాల్లో గ్రామాలు నిర్మించుకున్నవారు; ఇంధనం, కలప అవసరాలు.
ప్రాదేశిక భాషా పత్రికారంగం — రాజ్‌కుమార్ కేస్వానీ (భోపాల్ గ్యాస్ దుర్ఘటన), నాగేశ్ హెగ్డే (పశ్చిమ కనుమల క్షీణత) వంటివారి రిపోర్టింగ్ ద్వారా అవగాహన.

ఎందుకు ముఖ్యం

భారత్‌లో పర్యావరణ పరిరక్షణ కేవలం ప్రకృతి ప్రేమ కాదు, పేదల జీవనోపాధి, సామాజిక న్యాయ సమస్య కూడా అని చిప్కో ఉద్యమం చూపింది. 1974లో ప్లానింగ్ కమిషన్ కమిటీ, కాలుష్య చట్టాలు, 1980లో పర్యావరణ శాఖ ఏర్పాటు వంటివి అట్టడుగు ఉద్యమాలు విధానాన్ని ఎలా మలచగలవో తెలియజేస్తాయి. సరళీకరణ కాలంలో ఈ ఊపు తగ్గిన అనుభవం, వాతావరణ మార్పుల యుగంలో అభివృద్ధి-పర్యావరణ సమతుల్యతపై నేటికీ చర్చనీయాంశం.

UPSC కోణం

ప్రిలిమ్స్ సూచనలు

చిప్కో ఉద్యమం: హిమాలయ ప్రాంతం; 1974 ఏప్రిల్‌లో గోపేశ్వర్ (ప్రస్తుత చమోలి జిల్లా)లో గౌరా దేవి నేతృత్వంలో మహిళల నిరసన.
1974: ప్లానింగ్ కమిషన్ పర్యావరణ పరిరక్షణపై కమిటీ ఏర్పాటు; కొత్త నీటి/వాయు కాలుష్య చట్టాలు.
1980: పర్యావరణ శాఖ ఏర్పాటు — ప్రస్తుతం పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ.
రేచల్ కార్సన్ రాసిన 'సైలెంట్ స్ప్రింగ్' పెస్టిసైడ్ల విధ్వంసక ప్రభావాలను బయటపెట్టి, అమెరికాలో పర్యావరణ చట్టాలు, US EPA ఏర్పాటుకు దారితీసింది.
రామచంద్ర గుహ తాజా పుస్తకం: 'స్పీకింగ్ విత్ నేచర్'.
భోపాల్ గ్యాస్ దుర్ఘటనపై హిందీ జర్నలిస్ట్ రాజ్‌కుమార్ కేస్వానీ, పశ్చిమ కనుమలపై కన్నడ జర్నలిస్ట్ నాగేశ్ హెగ్డే రిపోర్టింగ్.

మెయిన్స్ కోణం

భారత పర్యావరణవాదం పాశ్చాత్య నమూనాకు భిన్నంగా అభివృద్ధి అనంతర 'విలాస' ఉద్యమంగా కాకుండా, జీవనోపాధి కోల్పోతున్న పేదల అట్టడుగు పోరాటంగా పుట్టుకొచ్చిందని రామచంద్ర గుహ వాదన — ఇదే 'పేదల పర్యావరణవాదం'. దీని మూలాలు వలస పాలనలో ఉన్నాయి: రైల్వే స్లీపర్లు, తర్వాత కాగితం, ప్లైవుడ్, రెసిన్ కోసం పైన్‌ను సిల్వికల్చరల్ పద్ధతుల ద్వారా ప్రోత్సహించి, గ్రామీణులకు ఇంధనం, కలప, నీటిని అందించే ఓక్, బీచ్ అడవులను దెబ్బతీయడం స్వాతంత్ర్యం తర్వాతా కొనసాగింది. అందుకే చిప్కో పర్యావరణ శాస్త్రాన్ని, ఆర్థిక వ్యవస్థను కలిపింది; 1974 ఏప్రిల్‌లో గౌరా దేవి నేతృత్వంలో మహిళలు కలప నరికేవారిని అడ్డుకున్న ఘటన ఇందుకు ప్రతీక. అమెరికాలో 'సైలెంట్ స్ప్రింగ్' చట్టాలకు, EPAకు దారితీసినట్టే, చిప్కో 1974 ప్లానింగ్ కమిషన్ కమిటీ, కాలుష్య చట్టాలు, 1980 పర్యావరణ శాఖకు దారితీసింది; ప్రాదేశిక భాషా పత్రికారంగం ఈ అవగాహనను విస్తరించింది. అయితే 1990ల సరళీకరణలో నియంత్రణలు సడలి ఊపు తగ్గింది. ముందుకు వెళ్లే మార్గం — సుస్థిరతను సామాజిక న్యాయంతో, స్థానిక సమాజాల హక్కులతో అనుసంధానించడం, స్వతంత్ర ప్రాదేశిక జర్నలిజాన్ని బలపరచడం.

కీలక పదాలు

చిప్కో ఉద్యమం: హిమాలయ ప్రాంతంలో పేద గ్రామీణులు, ప్రధానంగా మహిళలు చెట్ల నరికివేతను అడ్డుకున్న అటవీ పరిరక్షణ ఉద్యమం.
పేదల పర్యావరణవాదం: జీవనోపాధి, సామాజిక న్యాయంతో ముడిపడిన పర్యావరణ పోరాటం — గుహ చిప్కోకు ఇచ్చిన వివరణ.
సిల్వికల్చరల్ పద్ధతులు: అడవుల పెంపకం, నిర్వహణ పద్ధతులు; ఓక్, బీచ్‌ల ఖర్చుతో పైన్‌ను ప్రోత్సహించడానికి ఉపయోగించినవి.
సైలెంట్ స్ప్రింగ్: అమెరికన్ సముద్ర జీవశాస్త్రవేత్త రేచల్ కార్సన్ పుస్తకం; పెస్టిసైడ్ల దుష్ప్రభావాలను బయటపెట్టి చట్టాలు, US EPAకు దారితీసింది.
పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ: 1980లో పర్యావరణ శాఖగా ఏర్పాటై, తర్వాత మంత్రిత్వ శాఖగా మారిన కేంద్ర సంస్థ.
గ్రీన్‌పీస్ ఇండియా: బెంగళూరులో సెప్టెంబర్ 19న గుహ ప్రసంగాన్ని నిర్వహించిన పర్యావరణ సంస్థ.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

'పేదల పర్యావరణవాదం' అంటే ఏమిటి? చిప్కో ఉద్యమాన్ని ఉదాహరణగా తీసుకుని భారత్‌లో సుస్థిరత, సామాజిక న్యాయం మధ్య సంబంధాన్ని చర్చించండి.
వలస కాలంలో అటవీ విధానం (పైన్ vs ఓక్) గ్రామీణ జీవనోపాధిని ఎలా ప్రభావితం చేసింది? స్వాతంత్ర్యం తర్వాత దాని కొనసాగింపును విశ్లేషించండి.
1974-1980 మధ్య భారత పర్యావరణ సంస్థాగత చట్రం ఏర్పడటంలో ప్రజా ఉద్యమాలు, ప్రాదేశిక భాషా పత్రికారంగం పాత్రను మూల్యాంకనం చేయండి.

మూల వార్త ఆధారంగానే రాసినవి — సంఖ్యలు, తేదీలు మూలం చెప్పినవే, ఊహించినవి కావు.

తర్వాతి వార్తఐఎంఈసీకి ట్రంప్ మద్దతు; సౌదీ చేరికపై సందేహాలు →

← అన్ని వార్తలు