పరస్పర అంగీకార విడాకులు తక్షణమేమీ కాదు: న్యాయవాది

పరస్పర అంగీకారంతో విడాకులు తీసుకోవడం అంటే తక్షణ విడాకులు కాదని న్యాయవాది ప్రీతి సింగ్ రాసిన వ్యాసం పేర్కొంది. హిందూ వివాహ చట్టం 1955 సెక్షన్ 13బీ కింద దంపతులు కనీసం ఏడాది వేరుగా ఉండి, కలిసి జీవించలేని స్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఉమ్మడి పిటిషన్ వేయవచ్చు. ప్రత్యేక వివాహ చట్టం 1954 సెక్షన్ 28 అదే మార్గం కల్పిస్తుంది. రెండు మోషన్ల మధ్య ఆరు నెలల కూలింగ్-ఆఫ్ గడువును సుప్రీంకోర్టు కొన్ని సందర్భాల్లో రద్దు చేయవచ్చని ఆమె తెలిపారు.

Times of India — Top ఆధారంగా ఏఐ రాసింది · ఎడిటర్ ఇంకా సమీక్షించలేదు · ప్రచురణ 23 సెప్టెం, 2026 12:13 AM IST

మూలం

Times of India — Top · అసలు వార్త చదవండి ↗

#divorce#family law#mutual consent#hindu marriage act#supreme court

డెస్క్ తనిఖీ · మూలంతో సరిపోల్చాం

డెస్క్ తనిఖీ చేసినవి (5)

Section 13B of the Hindu Marriage Act, 1955 allows spouses to jointly petition for divorce after living separately for at least a year, being unable to live together and mutually agreeing to end the marriage. — Statutory provision cited in source; attributed to the contributing advocate, not independently verified here.
Section 28 of the Special Marriage Act, 1954 provides the corresponding mutual consent route. — Appears in source text; internally consistent with its parallel citation of Section 27 for contested divorce.
The six-month cooling-off period between the two motions may be waived, as recognised by the Supreme Court. — Attributed to the Supreme Court in general terms; no case name or date given in source.
Irretrievable breakdown of marriage is not an independent statutory ground; the Supreme Court may dissolve such marriages sparingly under Article 142. — Stated in source with reference to 'recent Supreme Court decisions' but no specific judgments cited.
Contested divorce under Section 13 of the Hindu Marriage Act requires a recognised ground such as cruelty, desertion or adultery, proved by evidence. — Figure/provision appears in source; consistent throughout the article.

Times of India — Top ఆధారంగా ఏఐ రాసింది · ఎడిటర్ ఇంకా సమీక్షించలేదు · మేం ఏఐని ఎలా వాడుతాం · తప్పు ఉందా? తెలియజేయండి

విశ్లేషకుల అభిప్రాయం అభిప్రాయం

AI రాజకీయ విశ్లేషకులు

ఇది న్యాయవాది ప్రీతి సింగ్ రాసిన వివరణాత్మక వ్యాసం — కోర్టు తీర్పు కాదు, కొత్త చట్టం కాదు. కానీ దాని రాజకీయ ప్రాముఖ్యత స్పష్టం: వివాహం, విడాకులు, భరణం, పిల్లల సంరక్షణ అనేవి భారత రాజకీయాల్లో అత్యంత సున్నితమైన అంశాలు, ఇక్కడ చట్టసభలు ముందుకు వెళ్లడానికి సంకోచిస్తాయి, న్యాయవ్యవస్థ దశలవారీగా అర్థవివరణ ద్వారా ముందుకు నడిపిస్తుంది. వ్యాసం చెబుతున్న ప్రధాన అంశం — పరస్పర అంగీకార విడాకులు తక్షణ విడాకులు కాదు — అనేది ఆశలు, భయాలు రెండింటినీ శాంతపరిచే సందేశం, అందుకే ఇది ఏ పక్షానికీ రాజకీయ ఆయుధం కాదు.

హిందూ వివాహ చట్టం 1955 సెక్షన్ 13బీ, ప్రత్యేక వివాహ చట్టం 1954 సెక్షన్ 28 — రెండు వేర్వేరు వ్యక్తిగత చట్ట వ్యవస్థల సమాంతర మార్గాలు; ఇదే భారత కుటుంబ చట్ట రాజకీయాల్లోని సున్నితమైన నిర్మాణం.
ఏడాది వేరుగా ఉండాలనే షరతు, ఆరు నెలల కూలింగ్-ఆఫ్ గడువు వంటివి 'వివాహ సంస్థను కాపాడాలి' అనే సాంప్రదాయిక వాదనకు, 'వ్యక్తి స్వేచ్ఛ' వాదనకు మధ్య చట్టం కుదిర్చిన రాజీ.
కూలింగ్-ఆఫ్ గడువును సుప్రీంకోర్టు కొన్ని సందర్భాల్లో రద్దు చేయవచ్చనే గుర్తింపు — సంస్కరణ పార్లమెంటు ద్వారా కాకుండా న్యాయవ్యవస్థ ద్వారా జరుగుతున్న తీరును సూచిస్తుంది, ఇది ఎన్నికల రాజకీయాలకు తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన మార్గం.
వ్యాసం ప్రకారం 'పునరుద్ధరించలేని వివాహ విచ్ఛిన్నం' ఇప్పటికీ స్వతంత్ర చట్టబద్ధ కారణం కాదు, ఆర్టికల్ 142 కింద అరుదుగా వినియోగించే అధికారం మాత్రమే — అంటే ఈ అంశంలో చట్టపరమైన ఖాళీని పూరించే బాధ్యత ఇంకా చట్టసభల ముందే ఉంది.
వ్యాసం ఎవరిపైనా నిందలు వేయకుండా, ప్రక్రియను వివరించడంపైనే దృష్టి పెట్టడం — వివాదాస్పద కుటుంబ చట్ట చర్చల్లో న్యాయవాద వర్గం సాధారణంగా ఎంచుకునే జాగ్రత్తైన స్వరం.

గమనించాల్సినవి — పునరుద్ధరించలేని వివాహ విచ్ఛిన్నాన్ని చట్టబద్ధ కారణంగా చేర్చే చట్టసభ చర్యపై ఏదైనా కదలిక వస్తుందా, లేక ఈ ప్రాంతం ఇకపై సుప్రీంకోర్టు కేసుల ద్వారానే రూపుదిద్దుకుంటుందా అనేదే గమనించాల్సిన అంశం.

ఇది ఒక న్యాయవాది రాసిన అభిప్రాయ వ్యాసం మాత్రమే; ఇందులో కొత్త తీర్పు, ప్రభుత్వ ప్రతిపాదన, లేదా ఏ రాజకీయ పక్షం స్పందన కూడా లేదు — కాబట్టి దీన్ని విధాన మార్పుకు సూచనగా భావించలేము.

లోతైన విశ్లేషణ

పరిశోధన సంక్షిప్తం · 8 ముఖ్యాంశాలు · 4 తేదీలు · పరీక్షలకు ఉపయోగం

సంక్షిప్తం

నేపథ్యం

విడాకుల ప్రక్రియలో భారత చట్టం మొదట అడిగే ప్రశ్న — ఇద్దరూ కలిసి విడిపోవాలని నిర్ణయించుకున్నారా, లేక ఒక్కరే కోరుతున్నారా. న్యాయవాది ప్రీతి సింగ్ రాసిన ఈ వ్యాసం, పరస్పర అంగీకార విడాకులు (హిందూ వివాహ చట్టం 1955 సెక్షన్ 13బీ; ప్రత్యేక వివాహ చట్టం 1954 సెక్షన్ 28) మరియు వివాదాస్పద విడాకులు (సెక్షన్ 13; సెక్షన్ 27) మధ్య తేడాను వివరిస్తుంది. పరస్పర అంగీకారం అంటే తక్షణ విడాకులు కాదని, కాలపరిమితి వాస్తవాలు, ఒప్పందం, కోర్టు, చట్టబద్ధ షరతుల పాలనపై ఆధారపడుతుందని ఆమె స్పష్టం చేశారు. వివాహ బంధం పూర్తిగా చెడిపోయిన (irretrievable breakdown) కేసుల్లో సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 142 కింద అరుదుగా వాడే అధికారాన్ని కూడా వ్యాసం ప్రస్తావిస్తుంది.

ముఖ్యాంశాలు

హిందూ వివాహ చట్టం 1955 సెక్షన్ 13బీ కింద దంపతులు కనీసం ఒక సంవత్సరం వేరుగా ఉండి, కలిసి జీవించలేని స్థితిలో, వివాహం ముగించాలని పరస్పరం అంగీకరించినప్పుడు ఉమ్మడి పిటిషన్ వేయవచ్చు.
ప్రత్యేక వివాహ చట్టం 1954 సెక్షన్ 28, ఆ చట్టం కింద జరిగిన వివాహాలకు పరస్పర అంగీకార విడాకుల మార్గాన్ని కల్పిస్తుంది.
పరస్పర అంగీకారంలో వేర్పాటు, బంధం విచ్ఛిన్నం, నిజమైన పరస్పర అంగీకారం — ఈ షరతులు ప్రకటించడమే కాదు, స్వతంత్రంగా నిరూపించాల్సి ఉంటుంది.
రెండు మోషన్ల మధ్య ఉండే ఆరు నెలల 'కూలింగ్-ఆఫ్' గడువు సంపూర్ణ నియమం కాదు; చట్టబద్ధ షరతులు, పరిస్థితులు సమర్థిస్తే దానిని మినహాయించవచ్చని సుప్రీంకోర్టు గుర్తించింది.
పరస్పర అంగీకారం అంటే తక్షణ విడాకులు కాదు; కొన్ని వారాల్లోనే పూర్తవుతుందని హామీ ఇవ్వదు — కాలపరిమితి వాస్తవాలు, సెటిల్‌మెంట్, కోర్టుపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
వివాదాస్పద విడాకుల్లో 'నేను అసంతృప్తిగా ఉన్నాను' అనడం సరిపోదు; హిందూ వివాహ చట్టం 1955 సెక్షన్ 13 కింద క్రూరత్వం, విడిచిపెట్టడం, వ్యభిచారం వంటి గుర్తింపు పొందిన చట్టబద్ధ కారణం చూపాలి.
పౌర మరియు అంతర్-మత వివాహాలకు ప్రత్యేక వివాహ చట్టం సెక్షన్ 27 సమానమైన చట్టబద్ధ చట్రాన్ని అందిస్తుంది.
వివాహ బంధం పూర్తిగా చెడిపోవడం (irretrievable breakdown) స్వతంత్ర చట్టబద్ధ కారణం కాదు; రాజ్యాంగ ఆర్టికల్ 142 కింద సుప్రీంకోర్టు అసాధారణ కేసుల్లో మాత్రమే అరుదుగా వినియోగిస్తుంది.

కాలక్రమం

1954ప్రత్యేక వివాహ చట్టం — సెక్షన్ 28 (పరస్పర అంగీకారం), సెక్షన్ 27 (వివాదాస్పద కారణాలు) కల్పన.
1955హిందూ వివాహ చట్టం — సెక్షన్ 13 (చట్టబద్ధ కారణాలపై విడాకులు), సెక్షన్ 13బీ (పరస్పర అంగీకార విడాకులు).
కాలక్రమేణా (తేదీ మూలంలో పేర్కొనలేదు)ఆరు నెలల కూలింగ్-ఆఫ్ గడువును మినహాయించవచ్చని సుప్రీంకోర్టు గుర్తింపు; క్రూరత్వం వంటి కారణాల విస్తృత వ్యాఖ్యానం.
ఇటీవలి కాలంఆర్టికల్ 142 కింద ఇర్రిట్రీవబుల్ బ్రేక్‌డౌన్ అధికార పరిధిని స్పష్టం చేస్తున్న సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు.

ఎవరికి సంబంధం

విడిపోతున్న దంపతులు — నిర్వహణ (మెయింటెనెన్స్), ఇల్లు, ఉమ్మడి పెట్టుబడులు, గృహ రుణ EMI, విడిపోయిన తర్వాత అద్దె భరించగల శక్తి.
పిల్లలు — సంరక్షణ ఏర్పాట్లు, స్కూలు ఫీజులు, వారాంతాలు, పుట్టినరోజులు, విద్యా నిర్ణయాలు — కోర్టు ఉత్తర్వు కంటే చర్చించిన పేరెంటింగ్ ప్లాన్ మేలు.
కుటుంబ కోర్టులు/న్యాయవ్యవస్థ — చట్టబద్ధ షరతుల నిర్ధారణ, సాక్ష్యాధార విచారణ, కూలింగ్-ఆఫ్ మినహాయింపు నిర్ణయాలు.
సుప్రీంకోర్టు — ఆర్టికల్ 142 కింద సంపూర్ణ న్యాయం కోసం అరుదుగా వివాహ రద్దు; కూలింగ్-ఆఫ్ మినహాయింపు సూత్రాల నిర్ధారణ.
వృద్ధ తల్లిదండ్రులు — విడాకుల తర్వాత వారి సంరక్షణ బాధ్యత ఎవరు నిర్వహిస్తారనే అస్పష్టత.
న్యాయవాదులు (వ్యాస రచయిత ప్రీతి సింగ్, PS Law Advocates & Solicitors) — క్లయింట్లకు మార్గం ఎంపిక, సెటిల్‌మెంట్ చర్చలు, సమాంతర కేసుల నిర్వహణ.

ఎందుకు ముఖ్యం

విడాకుల చట్టపరమైన మార్గం ఎంపిక — పరస్పర అంగీకారమా, వివాదాస్పదమా — కుటుంబాల ఆర్థిక భద్రత, పిల్లల దైనందిన జీవితం, ఎంత కాలం కోర్టు చుట్టూ తిరగాలి అనే అంశాలను నిర్ణయిస్తుంది. పరస్పర అంగీకారం వేగవంతమైన షార్ట్‌కట్ కాదని, కానీ దంపతులకు తమ భవిష్యత్తుపై నియంత్రణ ఇస్తుందని గుర్తించడం తప్పుడు అంచనాలను నివారిస్తుంది. వివాహం ముగింపుపై చట్టం మారుతున్న అవగాహన — క్రూరత్వం విస్తృత వ్యాఖ్యానం, ఇర్రిట్రీవబుల్ బ్రేక్‌డౌన్ గుర్తింపు — కుటుంబ న్యాయ సంస్కరణ చర్చకు కేంద్రబిందువు.

UPSC కోణం

ప్రిలిమ్స్ సూచనలు

హిందూ వివాహ చట్టం 1955: సెక్షన్ 13బీ = పరస్పర అంగీకార విడాకులు; సెక్షన్ 13 = చట్టబద్ధ కారణాలపై విడాకులు.
ప్రత్యేక వివాహ చట్టం 1954: సెక్షన్ 28 = పరస్పర అంగీకారం; సెక్షన్ 27 = వివాదాస్పద కారణాలు.
సెక్షన్ 13బీ షరతు: కనీసం ఒక సంవత్సరం వేరుగా నివాసం + కలిసి జీవించలేని స్థితి + పరస్పర అంగీకారం.
రెండు మోషన్ల మధ్య ఆరు నెలల కూలింగ్-ఆఫ్ గడువును సుప్రీంకోర్టు మినహాయించవచ్చు — ఇది సంపూర్ణ నియమం కాదు.
ఇర్రిట్రీవబుల్ బ్రేక్‌డౌన్ ఆఫ్ మ్యారేజ్ — చట్టబద్ధ కారణం కాదు; రాజ్యాంగ ఆర్టికల్ 142 కింద సుప్రీంకోర్టు అధికారం మాత్రమే.
వివాదాస్పద విడాకుల కారణాలు: క్రూరత్వం, విడిచిపెట్టడం (desertion), వ్యభిచారం మొదలైనవి.

మెయిన్స్ కోణం

భారత వివాహ చట్టం విడాకులను రెండు మార్గాలుగా విభజిస్తుంది: ఇద్దరూ అంగీకరించినప్పుడు హిందూ వివాహ చట్టం సెక్షన్ 13బీ / ప్రత్యేక వివాహ చట్టం సెక్షన్ 28 కింద ఉమ్మడి పిటిషన్; ఒక్కరే కోరినప్పుడు సెక్షన్ 13 / సెక్షన్ 27 కింద చట్టబద్ధ కారణం నిరూపించాల్సిన వివాదాస్పద ప్రక్రియ. పరస్పర అంగీకారం కూడా వేగానికి హామీ ఇవ్వదు — వేర్పాటు, బంధ విచ్ఛిన్నం, నిజమైన అంగీకారం స్వతంత్రంగా నిరూపించాలి; అయితే ఇది దంపతులకు నిర్వహణ, పిల్లల ఖర్చులు, ఇల్లు, పేరెంటింగ్ ప్లాన్‌లను న్యాయమూర్తి విధించే ముందు స్వయంగా చర్చించుకునే స్వేచ్ఛ (authorship) ఇస్తుంది. వివాదాస్పద కేసుల్లో అనుభవించిన బాధకు, కోర్టులో నిరూపించగలిగే వాస్తవాలకు మధ్య అంతరం బాధాకరంగా బయటపడుతుంది; మెయింటెనెన్స్, సంరక్షణ, గృహ హింస, ఆస్తి కేసులు సమాంతరంగా నడవడంతో వివాహం భావోద్వేగంగా ముగిసిన ఎన్నో ఏళ్ల తర్వాత కూడా చట్టపరంగా కొనసాగుతుంది. న్యాయవ్యవస్థ స్పందనగా క్రూరత్వం వంటి కారణాలకు విస్తృత వ్యాఖ్యానం ఇస్తూ, ఆర్టికల్ 142 కింద అరుదుగా ఇర్రిట్రీవబుల్ బ్రేక్‌డౌన్‌ను గుర్తిస్తోంది. ముందుకు సాగే మార్గం — 'ఎవరు గెలిచారు' అనే ప్రశ్న కంటే, పిల్లలతో సహా సంబంధిత వ్యక్తులు వివాహం ముగిసిన తర్వాత మెరుగ్గా జీవించగలగడమే ప్రాధాన్యం: అవసరమైతే గట్టిగా చర్చించడం, హక్కును వదులుకోలేనప్పుడు కోర్టుకు వెళ్లడం.

కీలక పదాలు

సెక్షన్ 13బీ (హిందూ వివాహ చట్టం 1955): పరస్పర అంగీకారంతో విడాకుల నిబంధన — కనీసం ఏడాది వేర్పాటు, కలిసి జీవించలేని స్థితి, ఉమ్మడి అంగీకారం అవసరం.
సెక్షన్ 28 (ప్రత్యేక వివాహ చట్టం 1954): ఆ చట్టం కింద జరిగిన వివాహాలకు పరస్పర అంగీకార విడాకుల సమాన మార్గం.
కూలింగ్-ఆఫ్ పీరియడ్: పరస్పర అంగీకార విడాకుల రెండు మోషన్ల మధ్య ఆరు నెలల విరామం; సమర్థమైన సందర్భాల్లో మినహాయించవచ్చు.
ఇర్రిట్రీవబుల్ బ్రేక్‌డౌన్ ఆఫ్ మ్యారేజ్: ఆచరణలో వివాహం పూర్తిగా ముగిసిన స్థితి; స్వతంత్ర చట్టబద్ధ కారణం కాదు, సుప్రీంకోర్టు అరుదుగా వినియోగించే అధికారం.
ఆర్టికల్ 142: సంపూర్ణ న్యాయం చేయడానికి సుప్రీంకోర్టుకు ఉన్న రాజ్యాంగ అధికారం; అసాధారణ కేసుల్లో వివాహ రద్దుకు వినియోగం.
వివాదాస్పద విడాకులు (Contested divorce): ఒక భాగస్వామి అంగీకరించనప్పుడు, క్రూరత్వం/విడిచిపెట్టడం/వ్యభిచారం వంటి కారణాలను సాక్ష్యంతో నిరూపించాల్సిన ప్రక్రియ.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

పరస్పర అంగీకార విడాకులు మరియు వివాదాస్పద విడాకుల మధ్య తేడాలను హిందూ వివాహ చట్టం 1955 మరియు ప్రత్యేక వివాహ చట్టం 1954 నిబంధనల ఆధారంగా విశ్లేషించండి.
'ఇర్రిట్రీవబుల్ బ్రేక్‌డౌన్ ఆఫ్ మ్యారేజ్' చట్టబద్ధ కారణం కాకపోయినా ఆర్టికల్ 142 కింద సుప్రీంకోర్టు దానిని ఎలా వినియోగిస్తోంది? ఈ అధికారం పరిమితులను చర్చించండి.
విడాకుల కేసుల్లో పిల్లల ప్రయోజనాల దృష్ట్యా కోర్టు విధించే సంరక్షణ ఉత్తర్వు కంటే చర్చించిన పేరెంటింగ్ ప్లాన్ ఎందుకు మెరుగైనదని వాదించవచ్చు?

మూల వార్త ఆధారంగానే రాసినవి — సంఖ్యలు, తేదీలు మూలం చెప్పినవే, ఊహించినవి కావు.

తర్వాతి వార్తఆరు చరణాలు పాడకపోవడం నేరం కాదని ఆశిస్తున్నాం: సుప్రీంకోర్టు →

← అన్ని వార్తలు