విశ్వకర్మ పూజ: కోల్‌కతా కర్మాగారాల్లో పనిముట్లకు విశ్రాంతి

భాద్ర మాసం చివరి రోజైన కన్యా సంక్రాంతికి ముడిపడిన విశ్వకర్మ పూజ సౌర తిథి కారణంగా సాధారణంగా సెప్టెంబర్ 17న వస్తుంది. కోల్‌కతాలో ఈ రోజున గాలిపటాలు ఎగురుతాయి, శారదీయ సీజన్ మొదలవుతుంది. పూజ ప్రధానంగా కర్మాగారాల్లోనే జరుగుతుంది. టిల్జాలా రోడ్‌లోని ఒక తోలు కర్మాగారంలో నాలుగు వందల మందికి పైగా కార్మికులు, దాదాపు అందరూ ముస్లింలు, ఆ రోజు పనిముట్లు తాకలేదని; అలంకరణలు ముందురోజే సిద్ధం చేశారని, భోజనానికి పార్క్ స్ట్రీట్‌లోని షిరాజ్ నుంచి బిర్యానీ తెప్పించారని రచయిత గుర్తు చేసుకున్నారు.

Times of India — Top ఆధారంగా ఏఐ రాసింది · ఎడిటర్ ఇంకా సమీక్షించలేదు · ప్రచురణ 17 సెప్టెం, 2026 2:08 PM IST

మూలం

Times of India — Top · అసలు వార్త చదవండి ↗

#vishwakarma puja#kolkata#festivals#workers#bengal

డెస్క్ తనిఖీ · మూలంతో సరిపోల్చాం

డెస్క్ తనిఖీ చేసినవి (5)

Vishwakarma Puja is pegged to Kanya Sankranti, the last day of Bhadra, a solar date, so it generally falls on September 17. — Stated in source as calendrical explanation; no external authority cited.
In western and northern India Vishwakarma is depicted as a bearded four-armed elder with a swan, in the east as a young man with an elephant mount. — Attributed in source to scholarly readings, but no specific scholar named for the iconography.
At a Tiljala Road leather factory, more than 400 workers, nearly all Muslim, did not touch tools on the day; decorations were made the previous day. — Author's personal recollection of a family business; unverifiable first-person account.
Shiraz on Park Street opened in 1941 at the Park Street–Mullick Bazar crossing, founded by Mohammed Arshad Ali and Ali Hussain, who came from Bihar. — Specific figures appear in source; no documentary source given.
Dipesh Chakrabarty and Leela Fernandes wrote on festivals and Vishwakarma pandals as spaces of worker solidarity and cultural autonomy. — Attributed to named books listed in the source's reading list.

Times of India — Top ఆధారంగా ఏఐ రాసింది · ఎడిటర్ ఇంకా సమీక్షించలేదు · మేం ఏఐని ఎలా వాడుతాం · తప్పు ఉందా? తెలియజేయండి

విశ్లేషకుల అభిప్రాయం అభిప్రాయం

AI రాజకీయ విశ్లేషకులు

ఇది వార్తా కథనం కాదు, జ్ఞాపకాల ఆధారిత వ్యాసం — కానీ దీని రాజకీయ సందేశం స్పష్టం. కోల్‌కతాలోని ఒక తోలు కర్మాగారంలో నాలుగు వందల మందికి పైగా ముస్లిం కార్మికులు హిందూ దేవుడైన విశ్వకర్మ పూజ కోసం అలంకరణలు సిద్ధం చేయడం, పార్క్ స్ట్రీట్ షిరాజ్ నుంచి బిర్యానీ తెప్పించడం — ఇవన్నీ ఎలాంటి వివరణ అవసరం లేకుండా జరిగిన రోజులను రచయిత గుర్తు చేసుకుంటున్నారు. ఇలాంటి కథనాలు ప్రస్తుత రాజకీయ వాతావరణంలో తటస్థంగా ఉండవు; బెంగాల్ 'సమ్మిళిత సంస్కృతి' అనే కథనానికి బలం చేకూర్చే సాంస్కృతిక వాదనగా మారుతాయి, దానికి ప్రతిగా మరో పక్షం నుంచి భిన్న వ్యాఖ్యానం వస్తుంది.

కర్మాగార పూజ శ్రామిక వర్గ సంఘీభావ చిహ్నంగా చరిత్రకారులు చూశారనే ప్రస్తావన — పండుగను కార్మికులు తమ సొంతం చేసుకున్న ప్రదేశంగా — ఈ కథనానికి కేవలం మతపరమైనది కాకుండా వర్గ రాజకీయ కోణాన్ని ఇస్తుంది.
'ఇప్పుడు దీనిపై సెమినార్లు, ఛానెల్ చర్చలు జరిగేవి' అనే రచయిత వ్యాఖ్య — గత దశాబ్దాల సాధారణ సహజీవనం నేడు రాజకీయ చర్చనీయాంశంగా మారిందన్న పరోక్ష విమర్శ.
బెంగాల్ రాజకీయాల్లో సాంస్కృతిక గుర్తింపు, మతపరమైన సమీకరణలు కేంద్ర స్థానంలో ఉన్న నేపథ్యంలో, ఇలాంటి జ్ఞాపకాలు ఒక పక్షానికి 'సమ్మిళితత్వం' వాదనగా, మరో పక్షానికి 'గతాన్ని ఆదర్శీకరించడం' అనే విమర్శకు అవకాశంగా మారవచ్చు.
సెప్టెంబర్ 17 అనే స్థిర తేదీ, శారదీయ సీజన్ ప్రారంభం — దుర్గా పూజ వరకు సాగే సుదీర్ఘ పండుగ కాలం బెంగాల్‌లో సాంస్కృతిక, రాజకీయ కార్యకలాపాలకు ఒక ముఖ్య వేదిక అవుతుంది.
కథనంలో ఏ పార్టీ పేరు, ఏ నేత ప్రకటన లేదు — అంటే ఇది రాజకీయ సంఘటన కాదు, రాజకీయంగా చదవబడే అవకాశం ఉన్న సాంస్కృతిక జ్ఞాపకం మాత్రమే.

గమనించాల్సినవి — పండుగల సీజన్ ముందుకు సాగుతున్న కొద్దీ, బెంగాల్‌లో ఇలాంటి 'కలిసి జరుపుకునే సంస్కృతి' కథనాలను వివిధ రాజకీయ పక్షాలు ఎలా వాడుకుంటాయో గమనించాలి.

ఈ కథనం ఒక వ్యక్తిగత జ్ఞాపకం మాత్రమే; ఆ కర్మాగారంలో ఇప్పటికీ ఇలాగే జరుగుతోందా, ఇది కోల్‌కతా అంతటికీ ప్రాతినిధ్యమా, లేదా ఏ రాజకీయ పక్షం ఏ ప్రతిస్పందన ఇచ్చిందా — ఇవేవీ ఇది నిర్ధారించడం లేదు.

లోతైన విశ్లేషణ

పరిశోధన సంక్షిప్తం · 8 ముఖ్యాంశాలు · 7 తేదీలు · పరీక్షలకు ఉపయోగం

సంక్షిప్తం

నేపథ్యం

విశ్వకర్మ పూజ - హిందూ సంప్రదాయంలో శిల్పకారుల, ఇంజినీర్ల దేవుడైన విశ్వకర్మను పూజించే పండుగ. ఇది భాద్ర మాసం చివరి రోజైన కన్యా సంక్రాంతికి ముడిపడి ఉండటం వల్ల చాంద్రమాన తిథి కాకుండా సౌర తిథి; అందుకే పంజిక చూడకుండానే ఏటా సాధారణంగా సెప్టెంబర్ 17న వస్తుంది. బెంగాల్‌లో ఇది ఇళ్లలో కాక ప్రధానంగా కర్మాగారాల నేలపై జరిగే పూజ - కార్మికులు తమ యంత్రాలు, పనిముట్లు సురక్షితంగా నడవాలని ప్రార్థిస్తారు. ఈ కథనం కోల్‌కతాలోని టిల్జాలా రోడ్‌లోని ఒక తోలు కర్మాగారంలో ఈ పూజ ఎలా జరిగిందో రచయిత జ్ఞాపకాల ద్వారా చెబుతుంది.

ముఖ్యాంశాలు

విశ్వకర్మ పూజ కన్యా సంక్రాంతి (భాద్ర మాసం చివరి రోజు) అనే సౌర తిథికి ముడిపడి ఉండటం వల్ల సాధారణంగా ఏటా సెప్టెంబర్ 17న వస్తుంది.
సంప్రదాయం ప్రకారం విశ్వకర్మ శ్రీకృష్ణుని ద్వారక, బంగారు లంక, పాండవుల ఇంద్రప్రస్థం, దేవతల రథాలను నిర్మించారు.
పశ్చిమ, వాయవ్య భారతంలో విశ్వకర్మ నాలుగు చేతులు, తెల్ల గడ్డం ఉన్న వృద్ధుడిగా, హంస వాహనంతో; తూర్పు భారతంలో నల్ల మీసం ఉన్న యువకుడిగా, ఏనుగు వాహనంతో చిత్రించబడతారు.
కోల్‌కతాలో ఈ రోజున పెట్‌కటి, చండియాల్ గాలిపటాలు ఎగురుతాయి; ప్రత్యర్థి దారం కత్తిరించినప్పుడు 'భోకట్టా' అని కేకలు వేస్తారు.
భాద్ర సంక్రాంతిలో మనసా పూజతో ముడిపడిన 'అరంధన్' ఆచారం ప్రకారం ముందురోజు రాత్రి వంట చేసి మరుసటి రోజు చల్లారిన ఆహారం తినాలి, వంట నిషేధం.
టిల్జాలా రోడ్‌లోని (డాన్ బాస్కో స్కూల్ వెనుక) రచయిత కుటుంబ తోలు కర్మాగారంలో నాలుగు వందల మందికి పైగా కార్మికులు - దాదాపు అందరూ ముస్లింలు - ఆ రోజు పనిముట్లు తాకలేదు.
పార్క్ స్ట్రీట్‌లోని షిరాజ్ 1941లో పార్క్ స్ట్రీట్-ముల్లిక్ బజార్ కూడలిలో ప్రారంభమైంది; బిహార్ నుంచి కలకత్తా వచ్చిన మొహమ్మద్ అర్షద్ అలీ, అలీ హుసేన్ దీన్ని స్థాపించారు, అవధి వంటకాలు ప్రత్యేకత.
1970లలో షిరాజ్‌లో చేరిన వంటవాడు షంసుద్దీన్ బిర్యానీని మార్చాడు; అతని పూర్వీకుడు నవాబుకు వంట చేసేవాడని చెబుతారు.

కాలక్రమం

1941పార్క్ స్ట్రీట్-ముల్లిక్ బజార్ కూడలిలో షిరాజ్ రెస్టారెంట్ ప్రారంభం; అవధి వంటకాలలో ప్రత్యేకత.
1970లువంటవాడు షంసుద్దీన్ షిరాజ్‌లో చేరి అక్కడి బిర్యానీని పునర్నిర్మించాడు.
1989దీపేశ్ చక్రవర్తి 'Rethinking Working-Class History: Bengal 1890-1940' ప్రచురణ (ప్రిన్స్‌టన్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్).
1997లీలా ఫెర్నాండెజ్ 'Producing Workers: ... Calcutta Jute Mills' ప్రచురణ (యూనివర్సిటీ ఆఫ్ పెన్సిల్వేనియా ప్రెస్).
పూజకు ముందు రోజుతోలు పనివారు రంగు కాగితాలతో అలంకరణలు కత్తిరించి పూజకు అన్నీ సిద్ధం చేశారు.
పూజ రోజుకార్మికులు పనిముట్లు తాకలేదు; పురోహితుడు పూజ చేశాడు; షిరాజ్ నుంచి తెప్పించిన బిర్యానీ భోజనం.
మరుసటి ఉదయంవిగ్రహాన్ని హుగ్లీ నదిలో నిమజ్జనం చేశారు; కార్మికులు తిరిగి పనికి వెళ్లారు.

ఎవరికి సంబంధం

కర్మాగార కార్మికులు — సురక్షితమైన పని పరిస్థితులు, యంత్రాలు సరిగా నడవడం కోరి పూజ; పండుగ ద్వారా సామూహిక ఐక్యత, ఒక రోజు విశ్రాంతి.
టిల్జాలా రోడ్ తోలు కర్మాగారం (రచయిత కుటుంబ వ్యాపారం) — 400 మందికి పైగా కార్మికుల పూజ, భోజన ఏర్పాట్లు; ఉత్పత్తి ఒక రోజు నిలిపివేత.
షిరాజ్ (పార్క్ స్ట్రీట్) — అవధి బిర్యానీ సరఫరాదారుగా; కలకత్తా బిర్యానీ వారసత్వానికి ప్రతీక.
బెంగాలీ కుటుంబాలు — అరంధన్ ఆచారం - వంట నిషేధం, ముందురోజు వండిన ఆహారం; ఆధునిక జీవితంలో ఆచారం సడలింది.
చరిత్రకారులు (దీపేశ్ చక్రవర్తి, లీలా ఫెర్నాండెజ్) — విశ్వకర్మ పండుగను కార్మికవర్గ ఐక్యత, సాంస్కృతిక స్వయంప్రతిపత్తికి చిహ్నంగా విశ్లేషణ.
గాలిపటాల వ్యాపారులు, విగ్రహ శిల్పకారులు — పండుగ సీజన్‌లో విగ్రహాల, గాలిపటాల అమ్మకాలపై ఆధారపడిన జీవనోపాధి (నదియా వర్క్‌షాప్ ఉదాహరణ).

ఎందుకు ముఖ్యం

విశ్వకర్మ పూజ ఒక మతపరమైన ఆచారం మాత్రమే కాదు - శ్రామికుల భద్రత, గౌరవం, సామూహిక ఐక్యతను వ్యక్తపరిచే కార్మికవర్గ సంస్కృతి. కోల్‌కతా తోలు కర్మాగారంలో ముస్లిం కార్మికులు హిందూ దేవుడి పూజకు అలంకరణలు చేసి, అవధి బిర్యానీ పంచుకున్న ఉదాహరణ - వివరణలు, చర్చలు అవసరం లేకుండా సహజంగా జరిగిన మిశ్రమ సంస్కృతిని చూపుతుంది. అలాంటి ఏర్పాట్లపై ఇప్పుడు 'సెమినార్లు, ఛానల్ చర్చలు' జరుగుతాయనే రచయిత వ్యాఖ్య నేటి సామాజిక వాతావరణంలో మార్పును సూచిస్తుంది.

UPSC కోణం

ప్రిలిమ్స్ సూచనలు

విశ్వకర్మ పూజ కన్యా సంక్రాంతి (భాద్ర చివరి రోజు) - సౌర తిథి ఆధారితం, సాధారణంగా సెప్టెంబర్ 17.
తూర్పు భారతంలో విశ్వకర్మ వాహనం ఏనుగు (ఇంద్రుని సూచన); పశ్చిమ/వాయవ్యంలో హంస (బ్రహ్మ సూచన).
అరంధన్ - భాద్ర సంక్రాంతిలో మనసా పూజతో ముడిపడిన ఆచారం; 'భాద్రే రేంధే, ఆశ్వినే ఖావా'.
పెట్‌కటి, చండియాల్ - కోల్‌కతా గాలిపటాల రకాలు; 'భోకట్టా' - దారం కత్తిరించినప్పుడు కేక.
కలకత్తా బిర్యానీ వాజిద్ అలీ షా ప్రవాసంతో అవధ్ నుంచి వచ్చిందని చెబుతారు; షిరాజ్ స్థాపన 1941.
దీపేశ్ చక్రవర్తి (1989), లీలా ఫెర్నాండెజ్ (1997) - బెంగాల్ కార్మికవర్గ సంస్కృతిపై రచనలు.

మెయిన్స్ కోణం

విశ్వకర్మ పూజ భారతదేశంలో మతపరమైన ఆచారం, శ్రామిక సంస్కృతి, ప్రాంతీయ వైవిధ్యం కలగలిసిన ఉదాహరణ. దీని తిథి సౌరమానంపై ఆధారపడటం (కన్యా సంక్రాంతి) ఒక కేలండర్ ప్రత్యేకత అయితే, దేవుని రూపకల్పనలో ప్రాంతీయ భేదాలు - పశ్చిమాన హంస వాహనంతో వృద్ధుడు, తూర్పున ఏనుగు వాహనంతో యువ శ్రామికుడు - ఆరాధించే సమూహాల సామాజిక స్వభావాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. ముఖ్యంగా ఈ పూజ ఇళ్లలో కాక కర్మాగార నేలపై, పనిముట్ల మధ్య ఏర్పాటైన మందిరాలలో జరుగుతుంది; దీపేశ్ చక్రవర్తి పండుగలను ప్రతికూల పని ప్రదేశాల్లో ఐక్యతా మూలంగా, లీలా ఫెర్నాండెజ్ జూట్ మిల్లుల పండాళ్ల నిర్మాణాన్ని కార్మికుల సాంస్కృతిక స్వయంప్రతిపత్తి ప్రదేశంగా విశ్లేషించారు - అంటే ఇది కార్మికులు తమదిగా చేసుకున్న పండుగ. టిల్జాలా తోలు కర్మాగారం ఉదాహరణ - ముస్లిం చేతులు హిందూ దేవుని కోసం అలంకరణలు చేయడం, అరంధన్ నాటి వంట నిషేధాన్ని పార్క్ స్ట్రీట్ రెస్టారెంట్‌కు 'ఔట్‌సోర్స్' చేయడం - భారత మిశ్రమ సంస్కృతి రోజువారీ జీవితంలో ఎలా సహజంగా పనిచేసిందో చూపుతుంది. ముందుకు సాగే మార్గం: ఇలాంటి శ్రామిక పండుగలను భద్రతా అవగాహన, సామూహిక సంభాషణ వేదికలుగా గుర్తించడం, స్థానిక ఆచారాలను డాక్యుమెంట్ చేయడం, పండుగ మర్యాదను వివాదంగా మార్చకుండా కాపాడుకోవడం.

కీలక పదాలు

కన్యా సంక్రాంతి: భాద్ర మాసం చివరి రోజు; సూర్యుని సంక్రమణంపై ఆధారపడిన సౌర తిథి, విశ్వకర్మ పూజ దీనికి ముడిపడి ఉంటుంది.
పంజిక: బెంగాలీ పంచాంగం; పండుగ తిథులు నిర్ణయించడానికి చూసే గ్రంథం - విశ్వకర్మ పూజకు అది అవసరం లేదు.
అరంధన్: భాద్ర సంక్రాంతిలో మనసా పూజతో ముడిపడిన ఆచారం; ముందురోజు వండిన ఆహారం తినడం, ఆ రోజు వంట నిషేధం.
శారదీయ సీజన్: దుర్గా పూజకు దారితీసే సుదీర్ఘ పండుగల కాలం; విశ్వకర్మ పూజ దీనికి ఆరంభ సూచన.
పెట్‌కటి, చండియాల్: కోల్‌కతాలో ఈ రోజున ఎగిరే సాంప్రదాయ గాలిపటాల రకాలు; 'భోకట్టా' అంటే ప్రత్యర్థి దారం తెగిన కేక.
షిరాజ్: 1941లో పార్క్ స్ట్రీట్-ముల్లిక్ బజార్ కూడలిలో ప్రారంభమైన అవధి వంటకాల రెస్టారెంట్; స్థాపకులు మొహమ్మద్ అర్షద్ అలీ, అలీ హుసేన్.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

సౌరమాన, చాంద్రమాన తిథుల ఆధారంగా భారతీయ పండుగల నిర్ణయాన్ని వివరించండి. విశ్వకర్మ పూజ ఏటా ఒకే తేదీన రావడానికి కారణమేమిటి?
'పండుగలు కర్మాగారాల్లో కార్మికవర్గ ఐక్యత, సాంస్కృతిక స్వయంప్రతిపత్తికి వేదికలు' - దీపేశ్ చక్రవర్తి, లీలా ఫెర్నాండెజ్ రచనల ఆధారంగా చర్చించండి.
కోల్‌కతా తోలు కర్మాగారంలో విశ్వకర్మ పూజ ఉదాహరణను తీసుకుని భారత మిశ్రమ సంస్కృతి (గంగా-జమునీ తెహజీబ్) స్వభావాన్ని, నేటి సవాళ్లను విశ్లేషించండి.

మూల వార్త ఆధారంగానే రాసినవి — సంఖ్యలు, తేదీలు మూలం చెప్పినవే, ఊహించినవి కావు.

తర్వాతి వార్తఎన్‌సీసీఐఏ సమన్లపై లాహోర్ హైకోర్టుకు వెళ్లిన రిజ్వాన్ →

← అన్ని వార్తలు