పది పథకాల ప్రచార వ్యయంలో సగం జీఎస్‌టీ బచత్ ఉత్సవ్‌కే: ఆర్టీఐ
2023-24 నుంచి 2025-26 మధ్య పది కీలక పథకాల ప్రచారానికి కేంద్రం ₹54.5 కోట్లు ఖర్చు చేసిందని ఆర్టీఐ సమాధానాలు, రాజ్యసభలో సమర్పించిన సమాచారం వెల్లడించాయి. ఇందులో సగం, అంటే ₹27.1 కోట్లు, 2025 సెప్టెంబర్-డిసెంబర్ మధ్య జీఎస్‌టీ బచత్ ఉత్సవ్‌కు కేటాయించారు. పీఎం ఇంటర్న్‌షిప్ పథకానికి ₹12.6 కోట్లు, పీఎం విశ్వకర్మ పథకానికి ₹7.4 కోట్లు లభించాయి. పది పథకాల్లో ఎనిమిదికే కేటాయింపులు జరిగాయి. మొత్తం వ్యయంలో ప్రింట్ మీడియా వాటా 58.8 శాతం.
మూలం
Business Standard · అసలు వార్త చదవండి ↗
డెస్క్ తనిఖీ · మూలంతో సరిపోల్చాం
డెస్క్ తనిఖీ చేసినవి (5)
- The government spent ₹54.5 crore publicising 10 key schemes between 2023-24 and 2025-26. — Figure appears in source, attributed to RTI replies and data presented in the Rajya Sabha.
- GST Bachat Utsav received ₹27.1 crore between September and December 2025, the largest share. — Figure appears in source and is internally consistent with the stated half of ₹54.5 crore.
- PM Internship Scheme got ₹12.6 crore (Oct 2024–Mar 2026) and PM Vishwakarma ₹7.4 crore (Sep 2023–Mar 2026). — Both figures appear in source, drawn from the same RTI responses; no independent verification possible.
- Print media took 58.8% of ad spend, electronic 19.5%, digital 14.6%, outdoor 7.2%. — Breakdown appears in source and sums to 100.1%, a rounding-level discrepancy.
- Higher allocation to GST Bachat Utsav had political undertones, says Paritosh Joshi. — Clearly attributed opinion of a named consultant, not a verified fact.
విశ్లేషకుల అభిప్రాయం అభిప్రాయం
పది పథకాల ప్రచార వ్యయంలో సగం ఒకే ఒక జీఎస్‌టీ బచత్ ఉత్సవ్‌కు — అందులోనూ నాలుగు నెలల వ్యవధిలోనే — వెళ్లిందన్న ఆర్టీఐ సమాచారం, కేంద్రం తన రాజకీయ సందేశ ప్రాధాన్యతను స్పష్టంగా చూపుతోంది. పథకాల ప్రచారం కాదు, పన్ను తగ్గింపు ద్వారా జనం జేబుకు నేరుగా మేలు జరిగిందన్న కథనాన్ని పండుగ సీజన్‌లోనే గరిష్ఠంగా వినిపించాలన్న వ్యూహం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ₹54.5 కోట్లు మొత్తం ప్రకటన వ్యయంలో 2.6 శాతమే కాబట్టి ఇది భారీ మొత్తం కాదు; కానీ ఆ కొద్ది మొత్తాన్ని ఎక్కడ పెట్టారన్నదే రాజకీయంగా చెప్పే విషయం.
- పది పథకాల్లో ఎనిమిదికే కేటాయింపులు, రెండింటికి సున్నా — ప్రచార వనరులు కొద్ది 'ఫ్లాగ్‌షిప్' సందేశాల చుట్టూ కేంద్రీకృతం అయ్యాయని ఇది సూచిస్తుంది.
- జీఎస్‌టీ బచత్ ఉత్సవ్‌కు నాలుగు నెలల్లో ₹27.1 కోట్లు — వినియోగదారుడికి నేరుగా ఒనగూరిన లాభాన్ని చూపే సందేశానికి ఉన్న రాజకీయ విలువను ప్రభుత్వం గుర్తించిందని చెప్పవచ్చు.
- పీఎం ఇంటర్న్‌షిప్ (₹12.6 కోట్లు), పీఎం విశ్వకర్మ (₹7.4 కోట్లు) — యువత, చేతివృత్తుల వర్గాలే రెండో, మూడో స్థానాల్లో ఉండటం ఓటర్ల వర్గీకరణ కోణాన్ని పరోక్షంగా సూచిస్తుంది.
- ప్రింట్ మీడియాకు 58.8 శాతం, డిజిటల్‌కు 14.6 శాతం మాత్రమే — ద్వితీయ, తృతీయ శ్రేణి పట్టణాలు, గ్రామీణ పాఠకులను చేరుకోవడంపై ఇప్పటికీ నమ్మకం ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది.
- ప్రతిపక్షాలు ఇది 'పాలన కాకుండా ప్రచారం' అని విమర్శించే అవకాశం ఉంది; ప్రభుత్వం వైపు నుంచి పన్ను సంస్కరణపై అవగాహన కల్పించడం బాధ్యత అనే వాదన బలంగానే ఉంటుంది — కథనంలో ఏ పక్షం అధికారిక స్పందనా నమోదు కాలేదు.
గమనించాల్సినవి — రాజ్యసభలో ఈ గణాంకాలపై ప్రతిపక్షాలు తదుపరి ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతాయా, జీఎస్‌టీ ఆదాయ సర్దుబాటు తర్వాత ఈ ప్రచార తీరు కొనసాగుతుందా అన్నది గమనించాలి.
ఈ కథనం ప్రచార వ్యయం ఎంత, ఎక్కడ అన్నది మాత్రమే చెబుతుంది; ఖర్చు నిర్ణయాల వెనుక రాజకీయ ఉద్దేశం ఉందనీ, లేదా ఆ ప్రచారం ఓటర్ల అభిప్రాయాన్ని లేదా వినియోగాన్ని ప్రభావితం చేసిందనీ ఇది నిరూపించదు.
లోతైన విశ్లేషణ
పరిశోధన సంక్షిప్తం · 8 ముఖ్యాంశాలు · 4 తేదీలు · పరీక్షలకు ఉపయోగంసంక్షిప్తం
నేపథ్యం
కేంద్ర ప్రభుత్వం తన పథకాల గురించి అవగాహన కల్పించేందుకు సమాచార, ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ కింద పనిచేసే సెంట్రల్ బ్యూరో ఆఫ్ కమ్యూనికేషన్ (సీబీసీ) ద్వారా ప్రింట్, ఎలక్ట్రానిక్, డిజిటల్, ఔట్‌డోర్ మీడియాలో ప్రకటనలు ఇస్తుంది. ఒక ఆర్టీఐ దరఖాస్తుకు వచ్చిన సమాధానాలు, రాజ్యసభలో సమర్పించిన సమాచారం ప్రకారం 2023-24 నుంచి 2025-26 మధ్య పది కీలక పథకాల ప్రచారానికి ₹54.5 కోట్లు ఖర్చయింది. ఈ మొత్తంలో సగం జీఎస్‌టీ రేట్ల స్లాబ్‌ల హేతుబద్ధీకరణ (జీఎస్‌టీ 2.0) గురించి అవగాహన కల్పించే "జీఎస్‌టీ బచత్ ఉత్సవ్" ప్రచారానికే వెళ్లింది. ఈ గణాంకాలను బిజినెస్ స్టాండర్డ్ పరిశీలించింది.
ముఖ్యాంశాలు
- 2023-24 నుంచి 2025-26 మధ్య పది కీలక పథకాల ప్రచారానికి కేంద్రం ₹54.5 కోట్లు ఖర్చు చేసింది.
- 2025 సెప్టెంబర్ నుంచి డిసెంబర్ మధ్య జీఎస్‌టీ బచత్ ఉత్సవ్‌కు ₹27.1 కోట్లు కేటాయించారు — మొత్తంలో సగం.
- పీఎం ఇంటర్న్‌షిప్ పథకానికి 2024 అక్టోబర్ నుంచి 2026 మార్చి మధ్య ₹12.6 కోట్లు — రెండో అత్యధిక వ్యయం.
- పీఎం విశ్వకర్మ పథకానికి 2023 సెప్టెంబర్ నుంచి 2026 మార్చి మధ్య ₹7.4 కోట్లు లభించాయి.
- ట్రాక్ చేసిన పది పథకాల్లో ఎనిమిదికి మాత్రమే ప్రకటనల కేటాయింపులు జరిగాయి; రెండింటికి ఏమీ దక్కలేదు.
- మొత్తం ప్రకటనల వ్యయంలో ఈ పది పథకాల వాటా 2.6 శాతం మాత్రమే.
- మీడియా వారీగా: ప్రింట్ 58.8%, ఎలక్ట్రానిక్ 19.5%, డిజిటల్ 14.6%, ఔట్‌డోర్ 7.2%.
- జీఎస్‌టీ బచత్ ఉత్సవ్ 100 రోజుల దేశవ్యాప్త ప్రచార కార్యక్రమం; జీఎస్‌టీ 2.0 ద్వారా వినియోగదారులకు కలిగే పొదుపును ఇది చాటుతుంది.
కాలక్రమం
- 2023 సెప్టెంబర్ – 2026 మార్చిపీఎం విశ్వకర్మ పథకం ప్రచారానికి ₹7.4 కోట్లు కేటాయింపు.
- 2024 అక్టోబర్ – 2026 మార్చిపీఎం ఇంటర్న్‌షిప్ పథకం ప్రచారానికి ₹12.6 కోట్లు కేటాయింపు.
- 2025 సెప్టెంబర్ – డిసెంబర్జీఎస్‌టీ బచత్ ఉత్సవ్ ప్రచారానికి ₹27.1 కోట్లు కేటాయింపు.
- 2026 సెప్టెంబర్ 28ఆర్టీఐ సమాధానాల ఆధారంగా ఈ ప్రకటనల వ్యయ వివరాలపై కథనం ప్రచురణ.
ఎవరికి సంబంధం
- సమాచార, ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ / సెంట్రల్ బ్యూరో ఆఫ్ కమ్యూనికేషన్ — పథకాల ప్రచార బడ్జెట్‌ను నిర్వహించే, మీడియా మాధ్యమాల మధ్య పంపిణీ చేసే నోడల్ సంస్థ.
- కేంద్ర ప్రభుత్వం — జీఎస్‌టీ రేట్ల హేతుబద్ధీకరణ వంటి సంస్కరణల ప్రయోజనాలను ప్రజలకు చేరవేయడం, రాజకీయ దృశ్యమానత.
- వినియోగదారులు / పౌరులు — జీఎస్‌టీ 2.0 ద్వారా వచ్చే పొదుపు, పీఎం ఇంటర్న్‌షిప్, విశ్వకర్మ వంటి పథకాల సమాచారం అందడం.
- ప్రింట్, ఎలక్ట్రానిక్, డిజిటల్, ఔట్‌డోర్ మీడియా — ప్రభుత్వ ప్రకటనల ఆదాయం; ప్రింట్‌కు 58.8 శాతం వాటా దక్కింది.
- వ్యాపారులు / మర్చంట్లు — పరితోష్ జోషి ప్రకారం, వారూ సొంత ప్రచారాలు, ఆఫర్లు నడిపారు; ప్రచారం ఉమ్మడి ప్రయత్నంగా మారింది.
- ఆర్టీఐ దరఖాస్తుదారులు, పార్లమెంటు (రాజ్యసభ) — ప్రభుత్వ వ్యయంపై పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం సాధించే మార్గాలు.
ఎందుకు ముఖ్యం
ప్రభుత్వ ప్రచార వ్యయం ఎక్కడ, ఎందుకు కేంద్రీకృతమవుతోందో ఈ గణాంకాలు చూపుతాయి — పది పథకాల ప్రచార నిధుల్లో సగం ఒకే ప్రచారానికి వెళ్లడం ప్రాధాన్యతల ప్రశ్నను లేవనెత్తుతుంది. పన్ను సంస్కరణ ప్రయోజనాలను ప్రజలకు తెలియజెప్పడం పాలన బాధ్యత అయినా, పండుగ సీజన్‌లో అధిక కేటాయింపులు రాజకీయ దృశ్యమానత కోణాన్నీ తెస్తాయి. ఇలాంటి సమాచారం ఆర్టీఐ, పార్లమెంటు ప్రశ్నల ద్వారానే బయటకు రావడం పారదర్శక యంత్రాంగాల ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది.
UPSC కోణం
ప్రిలిమ్స్ సూచనలు
- సెంట్రల్ బ్యూరో ఆఫ్ కమ్యూనికేషన్ (సీబీసీ) — సమాచార, ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ ఆధీనంలో ప్రభుత్వ ప్రకటనలను నిర్వహిస్తుంది.
- జీఎస్‌టీ బచత్ ఉత్సవ్ — జీఎస్‌టీ 2.0 పొదుపులను చాటే 100 రోజుల దేశవ్యాప్త ప్రచార కార్యక్రమం.
- 2023-24 నుంచి 2025-26 మధ్య పది పథకాల ప్రచార వ్యయం ₹54.5 కోట్లు; ఇది మొత్తం ప్రకటనల వ్యయంలో 2.6%.
- జీఎస్‌టీ బచత్ ఉత్సవ్‌కు ₹27.1 కోట్లు, పీఎం ఇంటర్న్‌షిప్‌కు ₹12.6 కోట్లు, పీఎం విశ్వకర్మకు ₹7.4 కోట్లు.
- మీడియా వాటాలు: ప్రింట్ 58.8%, ఎలక్ట్రానిక్ 19.5%, డిజిటల్ 14.6%, ఔట్‌డోర్ 7.2%.
- పది పథకాల్లో ఎనిమిదికి మాత్రమే కేటాయింపులు; రెండింటికి సున్నా.
మెయిన్స్ కోణం
ప్రభుత్వ పథకాల ప్రచార వ్యయం — పారదర్శకత, ప్రాధాన్యతల ప్రశ్న: ఆర్టీఐ సమాధానాలు, రాజ్యసభ సమాచారం ప్రకారం 2023-24 నుంచి 2025-26 మధ్య పది కీలక పథకాల ప్రచారానికి ₹54.5 కోట్లు ఖర్చయితే, అందులో సగం (₹27.1 కోట్లు) 2025 సెప్టెంబర్-డిసెంబర్ మధ్య జీఎస్‌టీ బచత్ ఉత్సవ్‌కే వెళ్లింది; పీఎం ఇంటర్న్‌షిప్ (₹12.6 కోట్లు), పీఎం విశ్వకర్మ (₹7.4 కోట్లు) తర్వాతి స్థానాల్లో ఉన్నాయి, పది పథకాల్లో రెండింటికి కేటాయింపులే లేవు. కారణాలు: జీఎస్‌టీ రేట్ల హేతుబద్ధీకరణ వల్ల వినియోగదారులకు కలిగే పొదుపును పండుగ సీజన్‌లో ఎక్కువ మందికి చేరవేయాలన్న లక్ష్యం; మీడియా సలహాదారు పరితోష్ జోషి ప్రకారం నికర జీఎస్‌టీ ఆదాయ క్షీణత నేపథ్యంలో పన్ను తగ్గింపును 'ప్రజల కోసం చేసిన స్పష్టమైన చర్య'గా చూపే రాజకీయ కోణమూ ఉంది. చిక్కులు: ప్రచార నిధుల కేంద్రీకరణ వల్ల ఇతర పథకాల లబ్ధిదారులకు సమాచార లోటు ఏర్పడవచ్చు; అదే సమయంలో ప్రచారం ప్రభుత్వానికే పరిమితం కాకుండా వ్యాపారుల సొంత ప్రమోషన్లతో ఉమ్మడి ప్రయత్నంగా మారిందని జోషి చెప్పారు. మార్గం: ప్రకటనల కేటాయింపుల్లో పథకాల వారీ హేతుబద్ధత, మాధ్యమాల మధ్య సమతుల్యత (ప్రింట్ వాటా 58.8%గా ఉండటం, డిజిటల్ 14.6% మాత్రమే), ఫలితాల ఆధారిత మదింపు, ఆర్టీఐ/పార్లమెంటు కోరకుండానే ప్రొయాక్టివ్ వెల్లడి.
కీలక పదాలు
- జీఎస్‌టీ బచత్ ఉత్సవ్
- జీఎస్‌టీ 2.0 వల్ల వినియోగదారులకు కలిగే పొదుపుపై అవగాహన కల్పించే 100 రోజుల దేశవ్యాప్త ప్రచార కార్యక్రమం.
- జీఎస్‌టీ 2.0
- జీఎస్‌టీ రేట్ల స్లాబ్‌లను హేతుబద్ధీకరించే సంస్కరణలు; వీటిని 'పొదుపు పండుగ'గా ప్రచారం చేశారు.
- సెంట్రల్ బ్యూరో ఆఫ్ కమ్యూనికేషన్ (సీబీసీ)
- సమాచార, ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ కింద ప్రింట్, ఎలక్ట్రానిక్, డిజిటల్, ఔట్‌డోర్ మీడియాలో ప్రభుత్వ ప్రకటనలను నిర్వహించే సంస్థ.
- ఆర్టీఐ (సమాచార హక్కు)
- పౌరులు ప్రభుత్వ సమాచారం కోరే చట్టబద్ధ మార్గం; ఈ వ్యయ వివరాలు ఆర్టీఐ సమాధానాల ద్వారా బయటికొచ్చాయి.
- పీఎం ఇంటర్న్‌షిప్ పథకం
- కేంద్ర పథకం; 2024 అక్టోబర్-2026 మార్చి మధ్య ప్రచారానికి ₹12.6 కోట్లు పొంది రెండో స్థానంలో నిలిచింది.
- పీఎం విశ్వకర్మ పథకం
- కేంద్ర పథకం; 2023 సెప్టెంబర్-2026 మార్చి మధ్య ప్రచారానికి ₹7.4 కోట్లు కేటాయించారు.
ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు
- ప్రభుత్వ పథకాల ప్రచార వ్యయంలో ఒకే ప్రచారానికి సగం నిధులు కేంద్రీకృతం కావడం విధాన ప్రాధాన్యతలపై ఎలాంటి ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతుంది? చర్చించండి.
- ప్రభుత్వ వ్యయ పారదర్శకతను సాధించడంలో సమాచార హక్కు చట్టం, పార్లమెంటు ప్రశ్నల పాత్రను జీఎస్‌టీ బచత్ ఉత్సవ్ ప్రకటనల వ్యయ ఉదాహరణతో విశ్లేషించండి.
- ప్రభుత్వ ప్రకటనల్లో ప్రింట్ మీడియాకు 58.8 శాతం వాటా ఉండగా డిజిటల్‌కు 14.6 శాతమే ఉండటం — ఈ మాధ్యమ మిశ్రమం సముచితమేనా? మీ వాదనను సమర్థించండి.
మూల వార్త ఆధారంగానే రాసినవి — సంఖ్యలు, తేదీలు మూలం చెప్పినవే, ఊహించినవి కావు.