వైవాహిక వివాదాల్లో పోక్సో దుర్వినియోగంపై సుప్రీంకోర్టు రక్షణలు

వైవాహిక వివాదాల్లో భర్త లేదా అతని కుటుంబ సభ్యులపై దాఖలయ్యే పోక్సో ఫిర్యాదులను పోలీసులు, కోర్టులు జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది. నిందితులపై స్పష్టమైన ఆధారాలు లేనప్పుడు అరెస్టుకు ముందు బాలల మానసిక వైద్య నిపుణుడు బాధితురాలితో మాట్లాడాలని జస్టిస్ జేబీ పార్దీవాలా, జస్టిస్ కేవీ విశ్వనాథన్ బెంచ్ పేర్కొంది. ఒక తల్లి కస్టడీ కేసులో ఓడిపోయాక 2024లో భర్తపై పెట్టిన బెంగళూరు కేసులో సీబీఐ, నిమ్హాన్స్ నిపుణుల నివేదిక ఆధారంగా కోర్టు ఆ క్రిమినల్ కేసును రద్దు చేసింది.

Hindustan Times — India ఆధారంగా ఏఐ రాసింది · ఎడిటర్ ఇంకా సమీక్షించలేదు · ప్రచురణ 24 సెప్టెం, 2026 10:22 PM IST

మూలం

Hindustan Times — India · అసలు వార్త చదవండి ↗

#supreme court#pocso act#matrimonial dispute#child custody#judiciary

డెస్క్ తనిఖీ · మూలంతో సరిపోల్చాం

డెస్క్ తనిఖీ చేసినవి (5)

A bench of justices JB Pardiwala and KV Viswanathan laid down safeguards for Pocso complaints in matrimonial disputes. — Attributed in source to the named Supreme Court bench, with direct quotes.
Police must engage a child and adolescent psychiatry or clinical psychology expert from DCPU or DLSA where there is no 'palpable' material against the accused. — Stated in source as a direction of the court; quoted term appears in source.
CBI, with two experts from NIMHANS Bengaluru, concluded the victim's testimony did not appear reliable or trustworthy. — Quoted conclusion attributed to the CBI probe ordered by the court; figure of two experts appears in source.
The child was born in 2015, the marriage was dissolved in 2023, custody went to the father in June 2023 and the mother filed the Pocso case in March 2024. — Dates appear in source and are internally consistent; no independent record cited.
Directions apply only to ongoing investigations and Section 33 cases where summons are yet to be issued. — Clarification attributed to the bench in the source text.

Hindustan Times — India ఆధారంగా ఏఐ రాసింది · ఎడిటర్ ఇంకా సమీక్షించలేదు · మేం ఏఐని ఎలా వాడుతాం · తప్పు ఉందా? తెలియజేయండి

విశ్లేషకుల అభిప్రాయం అభిప్రాయం

AI రాజకీయ విశ్లేషకులు

ఇది న్యాయపరమైన తీర్పు అయినా, దాని రాజకీయ ప్రతిధ్వని దానికి మించి ఉంటుంది. పోక్సో వంటి కఠిన చట్టాలను వైవాహిక వివాదాల్లో ఆయుధంగా వాడుతున్నారనే వాదనకు సుప్రీంకోర్టు నుంచి బలం చేకూరడం — పురుషుల హక్కుల సంఘాలకు, కుటుంబ చట్టాల సంస్కరణ కోరేవారికి ఒక ముఖ్యమైన రాజకీయ ఆయుధం ఇస్తుంది. అదే సమయంలో, అరెస్టుకు ముందు నిపుణుడి పరిశీలన అనే కొత్త అడ్డంకి బాలల రక్షణ సంస్థల నుంచి ఆందోళనలను రేకెత్తించే అవకాశం ఉంది. అంటే, ఒక పక్షం గెలిచిందని చెప్పడం కంటే — ఇది రెండు బలమైన సామాజిక వాదనల మధ్య రాజకీయ సమతుల్యతను మార్చే తీర్పు.

కఠిన చట్టాల దుర్వినియోగం అనే అంశంపై చర్చకు అత్యున్నత న్యాయస్థానం నుంచి ఆధారం లభించడం, కుటుంబ చట్టాల సంస్కరణ కోరే సంఘాలకు రాజకీయంగా బలం ఇస్తుంది.
మరోవైపు, బాలల హక్కుల, మహిళా సంఘాలు — అరెస్టుకు ముందు అదనపు దశ నిజమైన బాధితులకు అడ్డంకిగా మారుతుందని వాదించే అవకాశం ఉంది.
కోర్టు స్వయంగా విధించిన పరిమితులు — ఒకే ఇంట్లో నివసించే కుటుంబ సభ్యులు, వైవాహిక వివాదం ఉన్న కేసులకే వర్తిస్తాయని, పెండింగ్ విచారణలను తాకబోదని స్పష్టం చేయడం — రాజకీయ వివాదాన్ని తగ్గించే జాగ్రత్తగా కనిపిస్తుంది.
ఆదేశాల అమలు భారం జిల్లా స్థాయి బాలల రక్షణ యూనిట్లు, న్యాయ సేవా సంస్థలపై పడుతుంది; నిపుణుల కొరత ఉంటే ఇది రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు నిధులు, సిబ్బంది విషయంలో రాజకీయ ప్రశ్నగా మారుతుంది.
న్యాయవాద వృత్తిపై కోర్టు చేసిన విమర్శ బార్ సంఘాల నుంచి స్పందనను రాబట్టవచ్చు, ఇది వృత్తిపరమైన వర్గాల్లో ఒక ఉప-చర్చను తెరుస్తుంది.

గమనించాల్సినవి — రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, పోలీసు శాఖలు ఈ ఆదేశాలను అమలు చేసే మార్గదర్శకాలు ఎలా జారీ చేస్తాయి, మరియు బాలల హక్కుల సంఘాలు స్పష్టీకరణ లేదా పునఃపరిశీలన కోరుతాయా అనేది గమనించాలి.

దుర్వినియోగ ధోరణి పెరుగుతోందని కోర్టు పేర్కొన్నప్పటికీ, ఈ కథనం అటువంటి కేసుల సంఖ్య, నిష్పత్తి గురించి ఎలాంటి గణాంకాలను నిర్ధారించలేదు; ఏ పార్టీ లేదా ప్రభుత్వ అధికారిక స్పందన కూడా ఇందులో నమోదు కాలేదు.

లోతైన విశ్లేషణ

పరిశోధన సంక్షిప్తం · 8 ముఖ్యాంశాలు · 6 తేదీలు · పరీక్షలకు ఉపయోగం

సంక్షిప్తం

నేపథ్యం

వైవాహిక వివాదాలు, పిల్లల కస్టడీ పోరాటాల్లో పోక్సో (లైంగిక నేరాల నుంచి బాలల రక్షణ) చట్టాన్ని ఒక తల్లిదండ్రి మరో తల్లిదండ్రిపై ఆయుధంగా వాడుతున్న ధోరణి పెరుగుతోందని సుప్రీంకోర్టు గుర్తించింది. బెంగళూరుకు సంబంధించిన ఒక కేసులో కస్టడీ పోరాటంలో ఓడిపోయిన తల్లి, భర్తపై పోక్సో కేసు పెట్టిన నేపథ్యంలో కోర్టు ఈ అంశాన్ని పరిశీలించింది. జస్టిస్ జేబీ పార్దీవాలా, జస్టిస్ కేవీ విశ్వనాథన్ బెంచ్ గురువారం పోలీసులు, కోర్టులు అనుసరించాల్సిన రక్షణ చర్యలను నిర్దేశించింది. సీబీఐ దర్యాప్తు, నిమ్హాన్స్ నిపుణుల నివేదిక ఆధారంగా ఆ క్రిమినల్ కేసును రద్దు చేసింది.

ముఖ్యాంశాలు

వైవాహిక వివాదాల్లో భర్త లేదా అతని కుటుంబ సభ్యులపై దాఖలయ్యే పోక్సో ఫిర్యాదులను పోలీసులు, కోర్టులు జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలని సుప్రీంకోర్టు గురువారం ఆదేశించింది.
నిందితులపై 'స్పష్టమైన' (palpable) ఆధారాలు లేనప్పుడు, అరెస్టుకు ముందు బాలల మానసిక వైద్య నిపుణుడు బాధిత బాలలతో మాట్లాడాలని కోర్టు నిర్దేశించింది.
దర్యాప్తు అధికారి లేదా స్పెషల్ జువెనైల్ పోలీస్ యూనిట్ (SJPU) డీసీపీయూ లేదా డీఎల్‌ఎస్‌ఏ నుంచి బాల-కౌమార మానసిక వైద్య/క్లినికల్ సైకాలజీ నిపుణుడిని నియమించాలి.
ఈ రక్షణలు ఒకే ఇంట్లో నివసిస్తున్న తల్లిదండ్రి లేదా కుటుంబ సభ్యుడిపై ఆరోపణలు ఉండి, తల్లిదండ్రుల మధ్య వైవాహిక వివాదం ఉన్న కేసులకే వర్తిస్తాయి.
"ఒక తల్లిదండ్రి వ్యూహాత్మక న్యాయ ప్రయోజనం కోసం చట్ట నిబంధనలను దుర్వినియోగం చేస్తున్న ఆందోళనకర ధోరణిని మేము గమనిస్తున్నాం" అని బెంచ్ పేర్కొంది.
కేసులో బాలుడు/బాలిక 2015లో జన్మించారు; 2023లో వివాహం రద్దయింది; జూన్ 2023లో తండ్రి కస్టడీ కేసులో విజయం సాధించారు; మార్చి 2024లో తల్లి పోక్సో కేసు పెట్టారు.
ఈ ఏడాది ఏప్రిల్‌లో కోర్టు దర్యాప్తును సీబీఐకి అప్పగించింది; నిమ్హాన్స్ బెంగళూరు నుంచి ఇద్దరు నిపుణులతో కలిసి సీబీఐ "బాధితురాలి సాక్ష్యం విశ్వసనీయంగా కనిపించలేదు" అని తేల్చింది.
నిపుణుల నివేదిక పోలీసులను కట్టుబడి ఉంచదు; ఛార్జిషీట్ లేదా క్లోజర్ రిపోర్ట్ దాఖలుకు అదే ఏకైక ఆధారం కాదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.

కాలక్రమం

2015కేసులోని బాధిత బిడ్డ జననం.
2023దంపతుల మధ్య వివాహం రద్దు; తండ్రి బిడ్డ కస్టడీ కోసం కేసు ప్రారంభించారు.
జూన్ 2023కస్టడీ కేసులో తండ్రి విజయం సాధించారు.
మార్చి 2024తల్లి భర్త పేరు చేర్చి పోక్సో కేసు దాఖలు చేశారు.
ఏప్రిల్ (ఈ ఏడాది)సుప్రీంకోర్టు దర్యాప్తును సీబీఐకి అప్పగించింది; నిమ్హాన్స్ నిపుణులతో కలిసి ఆరోపణలు నిజం కాదని తేల్చారు.
గురువారం (తీర్పు రోజు)సుప్రీంకోర్టు క్రిమినల్ కేసును రద్దు చేసి, రక్షణ మార్గదర్శకాలు జారీ చేసింది; పునఃసమన్వయం కోసం కేసును ఫ్యామిలీ కోర్టుకు పంపింది.

ఎవరికి సంబంధం

సుప్రీంకోర్టు (జస్టిస్ జేబీ పార్దీవాలా, జస్టిస్ కేవీ విశ్వనాథన్ బెంచ్) — పోక్సో చట్టం లక్ష్యాన్ని కాపాడుతూనే తప్పుడు ఆరోపణల దుర్వినియోగాన్ని అడ్డుకునే సమతూక మార్గదర్శకాలు రూపొందించడం.
బాధిత బాలలు — తప్పుడు కేసుల వల్ల 'లెక్కలేని హాని'; తండ్రితో పునఃసమన్వయం, ఉత్తమ ప్రయోజనాల పరిరక్షణ.
నిందితులైన భర్తలు, వారి కుటుంబ సభ్యులు — సుదీర్ఘ నిర్బంధం, కోర్టు ప్రక్రియలో చిక్కుకోవడం, కస్టడీ/గార్డియన్‌షిప్ కేసులపై ప్రతికూల ప్రభావం.
పోలీసులు, స్పెషల్ జువెనైల్ పోలీస్ యూనిట్ (SJPU) — అరెస్టుకు ముందు నిపుణుల సేవలు తీసుకోవాల్సిన కొత్త బాధ్యత; 'reason to believe' నిర్ధారణ.
డీసీపీయూ, డీఎల్‌ఎస్‌ఏ, నిమ్హాన్స్, సీబీఐ — బాల మానసిక నిపుణుల సేవలు అందించడం, స్వతంత్ర దర్యాప్తు ద్వారా వాస్తవాలు తేల్చడం.
ప్రత్యేక పోక్సో కోర్టులు — సెక్షన్ 33 కింద ప్రైవేట్ ఫిర్యాదులపై సమన్లు జారీ చేసే ముందు న్యాయవివేచన ఉపయోగించడం.
శిశు సంక్షేమ కమిటీ (CWC) — పోక్సో రూల్స్ కింద బిడ్డను తండ్రి కస్టడీ/ఉమ్మడి ఇంటి నుంచి తరలించాలా అనే మదింపు యథాతథంగా కొనసాగుతుంది.

ఎందుకు ముఖ్యం

పోక్సో చట్టం బాలల లైంగిక రక్షణ కోసం రూపొందిన కఠిన చట్టం; కానీ కస్టడీ పోరాటాల్లో దానిని 'ఒత్తిడి వ్యూహం'గా వాడితే నిజమైన బాధితులపై నమ్మకం తగ్గడంతో పాటు నిర్దోషుల స్వేచ్ఛకు హాని కలుగుతుంది. అరెస్టుకు ముందు బాల మానసిక నిపుణుల ప్రమేయం అనే ఈ మార్గదర్శకం, చట్ట కాఠిన్యాన్ని కాపాడుతూనే దుర్వినియోగానికి కళ్లెం వేసే ప్రయత్నం. అదే సమయంలో నిపుణుల నివేదిక పోలీసులను కట్టుబడి ఉంచదని స్పష్టం చేయడం ద్వారా దర్యాప్తు స్వతంత్రత కూడా కాపాడబడింది.

UPSC కోణం

ప్రిలిమ్స్ సూచనలు

పోక్సో చట్టం = Protection of Children from Sexual Offences Act (లైంగిక నేరాల నుంచి బాలల రక్షణ చట్టం).
పోక్సో సెక్షన్ 33: ప్రత్యేక పోక్సో కోర్టు ప్రక్రియ; ప్రైవేట్ ఫిర్యాదుదారు నేరుగా ఆ కోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు.
తీర్పు ఇచ్చిన బెంచ్: జస్టిస్ జేబీ పార్దీవాలా, జస్టిస్ కేవీ విశ్వనాథన్ (తీర్పు రచన: జస్టిస్ విశ్వనాథన్).
నిపుణులను సమకూర్చే సంస్థలు: జిల్లా బాలల సంరక్షణ విభాగం (DCPU), జిల్లా న్యాయ సేవల సంస్థ (DLSA).
కేసు దర్యాప్తు: సీబీఐ + నిమ్హాన్స్ (బెంగళూరు) ఇద్దరు నిపుణులు — బాధితురాలి సాక్ష్యం విశ్వసనీయం కాదని తేల్చారు.
మార్గదర్శకాలు కొనసాగుతున్న దర్యాప్తులకు, సమన్లు జారీ కాని సెక్షన్ 33 కేసులకే వర్తిస్తాయి; నడుస్తున్న విచారణలు, పరిష్కరించిన కేసులకు వర్తించవు.

మెయిన్స్ కోణం

వైవాహిక విచ్ఛిత్తి, కస్టడీ పోరాటాల నేపథ్యంలో పోక్సో వంటి కఠిన బాలల రక్షణ చట్టాలను 'ఒత్తిడి వ్యూహం'గా, పగ తీర్చుకునే సాధనంగా ఉపయోగించే ధోరణి పెరుగుతోందని సుప్రీంకోర్టు గుర్తించింది — కొన్ని సందర్భాల్లో 'ఏ ధరకైనా గెలవాలి' అనే సలహాదారులు, న్యాయవాదులు కూడా ఈ మంటకు ఆజ్యం పోస్తున్నారని బెంచ్ వ్యాఖ్యానించింది. దీని పరిణామాలు రెండు రకాలు: నిందితుడికి సుదీర్ఘ నిర్బంధం, కోర్టు ప్రక్రియలో చిక్కుకోవడం; మరోవైపు గార్డియన్‌షిప్/కస్టడీ కేసుల్లో ప్రతికూల ప్రభావం; అన్నింటికీ మించి బాలలపై 'లెక్కలేని హాని'. పరిష్కార మార్గంగా కోర్టు ప్రక్రియాత్మక వడపోతను ప్రవేశపెట్టింది — స్పష్టమైన ఆధారాలు లేని, ఒకే ఇంట్లో నివసించే కుటుంబ సభ్యుడిపై ఆరోపణలు ఉండి తల్లిదండ్రుల మధ్య వైవాహిక వివాదం ఉన్న కేసుల్లో, అరెస్టుకు ముందు SJPU/దర్యాప్తు అధికారి DCPU లేదా DLSA నుంచి బాల-కౌమార మానసిక నిపుణుడిని నియమించి బాధిత బాలలతో మాట్లాడించాలి; నివేదికను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. అదే సమయంలో సమతుల్యత కోసం కోర్టు స్పష్టం చేసిన రక్షణలు గమనార్హం: నివేదిక పోలీసులను కట్టుబడి ఉంచదు, ఛార్జిషీట్/క్లోజర్ రిపోర్ట్‌కు ఏకైక ఆధారం కాదు; పోక్సో రూల్స్ కింద CWC మదింపు యథాతథం; స్పష్టమైన ఆధారాలు ఉన్న అసాధారణ కేసుల్లో ప్రత్యేక కోర్టు లిఖిత కారణాలతో నిపుణుల ప్రమేయాన్ని మినహాయించవచ్చు. ఇలా చట్ట కాఠిన్యాన్ని నీరుగార్చకుండా దుర్వినియోగాన్ని అడ్డుకోవడం, బాలల ఉత్తమ ప్రయోజనాన్ని (ఈ కేసులో ఫ్యామిలీ కోర్టు ద్వారా పునఃసమన్వయం) కేంద్రంగా ఉంచడం ముందుకు సాగే దారి.

కీలక పదాలు

పోక్సో చట్టం: బాలలపై లైంగిక నేరాల నుంచి రక్షణ కల్పించే చట్టం; సెక్షన్ 33 కింద ప్రత్యేక పోక్సో కోర్టును ఫిర్యాదుదారు ఆశ్రయించవచ్చు.
SJPU (స్పెషల్ జువెనైల్ పోలీస్ యూనిట్): బాలలకు సంబంధించిన కేసులను నిర్వహించే ప్రత్యేక పోలీస్ విభాగం; ఇప్పుడు నిపుణుల సేవలు తీసుకోవాల్సిన బాధ్యత దీనిపై ఉంది.
DCPU (జిల్లా బాలల సంరక్షణ విభాగం): జిల్లా స్థాయిలో బాలల సంరక్షణ యంత్రాంగం; ఇక్కడ నుంచి బాల మానసిక నిపుణులను నియమించవచ్చు.
DLSA (జిల్లా న్యాయ సేవల సంస్థ): జిల్లా స్థాయి న్యాయ సహాయ సంస్థ; ఇది కూడా బాల-కౌమార మానసిక/క్లినికల్ సైకాలజీ నిపుణులను అందించవచ్చు.
CWC (శిశు సంక్షేమ కమిటీ): బిడ్డను తండ్రి కస్టడీ లేదా ఉమ్మడి ఇంటి నుంచి తరలించాల్సిన అవసరం ఉందా అని పోక్సో రూల్స్ కింద మదింపు చేసే సంస్థ.
'Palpable' మెటీరియల్: నిందితుడిపై స్పష్టంగా, ప్రత్యక్షంగా కనిపించే ఆధారం; అలాంటివి ఉన్న అసాధారణ కేసుల్లో నిపుణుల ప్రమేయాన్ని మినహాయించవచ్చు.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

వైవాహిక వివాదాల్లో పోక్సో చట్టం దుర్వినియోగానికి సంబంధించి సుప్రీంకోర్టు నిర్దేశించిన రక్షణ చర్యలు ఏమిటి? కఠిన బాలల రక్షణ చట్టాల ప్రభావాన్ని నీరుగార్చకుండా దుర్వినియోగాన్ని అడ్డుకోవడం ఎలా సాధ్యం? చర్చించండి.
కస్టడీ వివాదాల్లో క్రిమినల్ చట్టాలను వ్యూహాత్మక ఆయుధంగా వాడటం బాలల 'ఉత్తమ ప్రయోజనం' సూత్రాన్ని ఎలా దెబ్బతీస్తుంది? ఫ్యామిలీ కోర్టు, CWC పాత్రను వివరించండి.
దర్యాప్తులో బాల మానసిక వైద్య నిపుణుల ప్రమేయం తప్పనిసరి చేయడం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలు, సవాళ్లు ఏమిటి? నిపుణుల నివేదిక పోలీసులను కట్టుబడి ఉంచదని కోర్టు స్పష్టం చేయడం వెనుక ఉన్న తర్కాన్ని విశ్లేషించండి.

మూల వార్త ఆధారంగానే రాసినవి — సంఖ్యలు, తేదీలు మూలం చెప్పినవే, ఊహించినవి కావు.

తర్వాతి వార్తమంచిర్యాలలో అటవీ పరిరక్షణ, గిరిజన జీవనోపాధులపై సదస్సు ముగింపు →

← అన్ని వార్తలు